Wilhelm Friedrich Lutz

Wilhelm Friedrich Lutz (Lucius, Luzius) von Ehingen (ur. 7 marca 1551 w Tybindze; zm. 17 kwietnia 1597 w Nördlingen) – luterański teolog i krytyk procesów czarownic.

Genealogia


  • Ojciec: Wendel(in) zwany Lutz von Ehingen (ok. 1527–1561) z Gernsbach;
  • Matka: Ursula Isenmann lub Eisele (ok. 1529–1581);
  • Rodzeństwo: dwie siostry Sibylla „Luzin von Luzenhard und Ehingen“ (zm. 1605), która poślubiła w 1573 diakona Johanna Rummela (ok. 1525–1606) i Elisabeth (ok. 1557–1614), która poślubiła 1576 kanclerza z Oettingen Jakoba Mosera, pochodzącego z Tybingi oraz przyrodni bracia z małżeństwa matki z Georgiem Haiderem: Friedrich Heyder (zm. 1636) i Daniel Heider (1572–1647, syndyk w wolnym mieście Rzeszy Lindau) i przyrodnie rodzeństwo z pierwszego małżeństwa Georga Haidera z Anną Lemp (zm. 1562): Georg (zm. 1640), Hans (zm. 1594), Kaspar (1554–1629), Wolfgang (zm. 1619), Philipp, Maria Salome i Dorothea Haider;
  • Żona: od 23 stycznia 1586 Dorothea Haider (ok. 1562–1605, przyrodnia siostra).

Wilhelm Friedrich Lutz był przez kuzynkę Katharinę Isenmann (ok. 1532–1587) spowinowacony z reformatorem Johannesem Brenzem (1499–1570), a jego babka cioteczna Katharina Isenmann (Eisenmenger) (zm. 1555) była przodkiem Johanna Wolfganga von Goethego[1].

Biografia


Pochodzenie

Wilhelm Friedrich Lutz był synem Wendel(in)a zwanego Lutz von Ehingen (ok. 1527–1561) z Gernsbach w Grafschaft Eberstein i Ursuli Isenmann lub Eisele (ok. 1529–1581), córki kowala Sixta Conrada Eyselina (zm. przed 1550) i Ursuli Isenmann (Eisenmenger) z Schwäbisch Hall.

Ojciec Wilhelma Friedricha, Wendel Lutz studiował w 1543 w Heidelbergu, od 1545 do 1548 w Wittenberdze i w 1548/49 w Tybindze. Przez kilka lat był sekretarzem margrabiego Ernsta von Baden (1482–1553), który rezydował w Pforzheim. W 1550/51 żył w Gartach (obecnie Kleingartach) w Badenii-Wirtembergii i brał udział w sejmie Rzeszy w Augsburgu. W 1551 przebywał z rodziną w Tybindze, gdzie Wilhelm Friedrich urodził się. Jego dewiza brzmiała „Patientia malorum omnium victrix (Cierpliwość jest zwycięzcą nad wszelkim złem)”[2].

Wendel Lutz był później pisarzem miejskim wolnego miasta Rzeszy Biberach an der Riß. W czerwcu 1553 podróżował z burmistrzem Biberach Jakobem Eggelsbachem (1504/05–1584) na dwór cesarski do Brukseli; w 1555 był jako miejski pisarz Biberach na sejmie Rzeszy w Augsburgu. Jeszcze w tym samym roku został pisarzem miejskim w wolnym mieście Rzeszy Nördlingen. W 1557 poświadczył na zamku Alerheim testament hrabiego Ludwig XV von Oettingen-Oettingen (1486–1557) jako cesarski „Notarius“[3].

Okres nauki

Wilhelm Friedrich Lutz uczył się w szkole łacińskiej w Nördlingen i od 1559 u Andreasa Hefelina (ok. 1504–1588). Po śmierci ojca przygotowywał go do studiów od 1561 dziadek cioteczny Johann Isenmann (um 1495–1574), który był pierwszym opatem w klasztorze Anhausen an der Brenz. Anhausen było od 1556/58 jedną z dziewięciu niższych szkół klasztornych w księstwie Wirtembergii. Matka Wilhelma Friedricha, Ursula Isenmann, wdowa Lutz, poślubiła w 1563 właśnie owdowiałego Georga (Jörg) Schmidta zwanego Haider (zm. 1588), który od 1569 do 1588 był burmistrzem Nördlingen.

Podczas sejmu Rzeszy w kwietniu i maju 1566 Lutz przebywał przez kilka miesięcy w Augsburgu, gdzie poznał osoby z kręgu humanizmu takie jak Hieronymus Wolf (1516–1580), Wilhelm Xylander (1532–1576), Caspar Peucer (1525–1602), Karl von Utenhove (1536–1600), Johann Kielmann (Cüelman) (1525–1591), Georg Meckhardt (ok. 1510–po 1562), Johannes Ramus (1535–1578) i Georg Heumann. Powodem podróży do Augsburga było przekazanie 24 maja 1566 jego ojczymowi, Georgowi Heyderowi, listu herbowego (niem. Wappenbrief) przez cesarskiego radcę i wicekanclerza Rzeszy Johanna Ulricha Zasiusa (1521–1570)[4].

Już przed immatrykulacją Wilhelm Friedrich Lutz przebywał jesienią 1566 w Esslingen, dokąd przeniesiono uniwersytet z Tybingi w 1566/67 z powodu dżumy. Spotkał tam protestantów z Burgundii Guillaume'a de Saulx, Comte de Ligny, Seigneur d’Orain, Jean de Saulx, Seigneur d’Orain.

15 kwietnia 1567 immatrykulował jako „Wilhelmus Fridericus Lucius Tubingensis” i studiował filozofię oraz teologię. W Esslingen i Tybindze uczęszczał na wykłady teologów Jacoba Andreae (1528–1590), Jacoba Heerbranda (1521–1600) i Dietricha Schnepfa (1525–1586), ale też prawników Anastasiusa Demlera (1520–1591) i Johanna Hochmanna (1528–1603), etyka Samuela Heilanda (Haylandt) (1533–1592), historyka i poety Nicodemusa Frischlina (1547–1590), lekarza i filozofa Jakoba Degena (Schegkius) (1511–1587), lekarza Johannesa Vischera (1524–1587) oraz matematyka i lekarza Samuela Eisenmengera (Siderocrates) (1534–1585).

30 marca 1568 został bakałarzem i 2 sierpnia 1570 uzyskał stopień magistra. Tybinga była ok. 1570/75 preferowanym uniwersytetem protestantów Austrii Wewnętrznej, którzy w tym czasie około 80–90% stanowili austriackiej szlachty. Lutz poznał w okresie studiów członków czołowych rodzin austriackich.

Jesienią 1569 i latem 1571 podróżował przez Anhausen do Oettingen i Nördlingen, gdzie przebywał także w październiku 1571 roku. W Anhausen spotkał Georga Sutora, Friedricha Schütza (zm. 1590) i Daniela Reypchiusa (ok. 1546–1612), w Oettingen swojego późniejszego szwagra Jakoba Mosera (1527–1595) i prawnika Heinricha Stemlera (zm. po 1608), w Nördlingen poznał swojego późniejszego przeciwnika, syndyka Sebastiana Röttingera (1537–1608), i Petrusa Schumanna (1533–1589).

Z 1571 zachował się wpis własnościowy Lutza jako magistra w komentarzu do Księgi Rodzaju autorstwa Jana Kalwina (1509-1564)[5]. W 1571/72 uniwersytet przeniesiono ponownie z powodu dżumy do Esslingen. Jesienią 1573 Lutz podróżował do Austrii Wewnętrznej (Karyntia i Kraina).

Efor i diakon

Wilhelm Friedrich Lutz został w 1574 „Magister Domus“ (efor) w fundacji studenckiej „Collegium Sanctorum Georgii et Martini“ (Martinianum) w Tybindze, gdzie studenci mieli bezpłatne wyżywienie i zakwaterowanie. W tym samym roku mianowano go diakonem w Hohenurach, miejscowości odległej 40 kilometrów od Stuttgartu. W Tybindze był preceptorem hrabiego Wolfganga II von Castell-Remlingena (1558–1631), którego poznał już w 1569 jak jedenastoletniego studenta.

W 1576 Lutz dzięki pośrednictwu księcia Ludwika III Wirtemberskiego, zwanego Ludwikiem Pobożnym (niem. Ludwig der Fromme), którego poznał podczas sejmu Rzeszy w Ratyzbonie, został nadwornym kapelanem Gabriela Strein (Streun) zu Schwarzenau (zm. 1598) w Hirschbach w obecnym powiecie Gmünd w Dolnej Austrii.

Dolna Austria i Górne Węgry

W 1577 Wilhelm Friedrich Lutz został księdzem i następcą przyjaciela ze studiów Polykarpa Leysera(1552–1610) w Göllersdorf w Dolnej Austrii. W lutym 1577 spotkał tam Hieronymusa Megisera (1554–1618/19), którego poznał w czasie studiów w Tybindze. Jesienią 1577 odwiedził rodzinne strony, z okazji ślubu lekarza osobistego Euchariusa Seefrieda (1544–1610) z Judith Moser (1557–1620), i w grudniu Tybingę. W styczniu wrócił do Göllersdorf. Jego kolegą w Göllersdorf był teolog i kompozytor Wendelin Keßler (zm. po 1582).

Z Göllersdorf podróżował wielokrotnie do Wiednia, gdzie protestanckie praktyki religijne były zakazane, i potajemnie odprawiał nabożeństwa w różnych domach szlacheckich, zwłaszcza na dziedzińcu nadwornego radcy wojennego Wilhelma barona von Hofkirchen (ok. 1529-1584). Z okresu wiedeńskiego pochodzi też zapewne znajomość Lutza z Bartolomeo Paravicino, który należał do dworu arcyksięcia Macieja (1557-1619) jako osobisty lekarz.

Kościół nadworny czynił w 1578 próby zatrzymania Lutza jako kaznodzieję w Wiedniu, na co jednak cesarz Rudolph II (1552–1612) nie zgodził się. Od 1578 do 1580 towarzyszył synowi Georga Andreasa von Hofkirchena (1562–1623) i Georgowi Christoph Teufel von Guntersdorf (zm. 1620) w podróży do Francji, Anglii, Irlandii, wyspę Man, Szkocji i Holandii. W czasie tej podróży odwiedził Pragę, gdzie spotkał byłych jezuitów i kaznodziejów Conrada von Pappenheima (1534–1603) i Paula Florena (1550–po 1615). W styczniu 1579 przebywał w Strasburgu, a w 1580 w Paryżu.

W 1581 podczas wizytacji Dolnej Austrii przez Lucasa Bacmeistera (1530–1608) opiekował się małym zborem Wilhelma von Hofkirchen w Vösendorf. Lutz wypowiadał się zdecydowanie za przyjęciem Formuły zgody. Z powodu zakazanego kazania w Inzersdorfie został w 1582, za namową biskupa Passau Urbana von Trennbacha (1525-1598), uwięziony na sześć dni, z którego został zwolniony tylko pod warunkiem, że nie będzie już sprawował urzędu w Dolnej Austrii.

W 1583 został kaznodzieją nadwornym naczelnego generała Górnych Węgier Hansa Rueber zu Pixendorfa (1529–1584), a po jego śmierci proboszczem w kolegiacie w Koszycach na Słowacji.

Nördlingen i krytyka procesów czarownic

W 1584 Lutz podróżował po wyzdrowieniu i pobycie w miejscowości Wielki Szarysz (słow. Veľký Šariš) na Słowacji do Nördlingen. Tam otrzymał powołanie na pastora miejskiego w St.-Georgs-Kirche i superintendenta. W tym samym roku w Tybindze uzyskał stopień doktora teologii.

W Nördlingen głosił kazania przeciwko uciskowi społecznemu, a w grudniu 1589, w dwóch ostrych kazaniach, zwrócił się przeciwko radykalnemu prześladowaniu czarownic przez radę miasta Nördlingen, która zdążyła niewinnie uwięzić „kilka biednych poganek”. Lutz, w oparciu o swoich nauczycieli Dietricha Schnepfa, Jacoba Andreae i szczególnie Jakoba Heerbranda, nie myślał o szkodliwości czarów, lotach czarownic i ich tańcach, choć podobnie jak oni z pewnością wierzył w pakt piekielny i go potępiał.

Rada zakazała mu mieszanie się w świeckie sprawy, ale Lutz oświadczył, że „nie pozwoli się ograniczyć w głoszonych kazaniach z powodu czarów”. Chciał jednak spełnić prośbę o zachowanie milczenia przynajmniej w okresie Wielkanocy 1590 roku, „jeśli nie miałby powodu”, by postąpić inaczej. Osiągnął jednak krótką zwłokę, nim rada Nördlingen w maju 1590 zleciła egzekucję pierwszych domniemanych czarownic. Jedną z trzech kobiet była córka woźnicy Ursula Haider (zm. 1590), niania, którą uwięziono 8 listopada 1589 i 15 maja 1590 spalono. Wydaje się, że była ona daleką krewną żony lub ojczyma Lutza, ponieważ gałąź rodziny założona przez prapradziadka nieżyjącego już burmistrza Georga Haidera o nazwisku Thomas Haider zajmowała się furmaństwem. Rebekka Lemp urodzona Dehler/Deller (ok. 1550–1590), którą stracono 9 września 1590, była żoną skarbnika Petera Lempa (1552–1630), który był kuzynem żony Lutza Dorothei Heider[6].

Także w późniejszym czasie Lutz ponowił publiczną krytykę procesów czarownic. Jego przeciwnicy, przede wszystkim adwokaci w służbie miejskiej Wolfgang Graf (†zm.1608), Sebastian Röttinger i rzeczoznawca Georg Tradel (1530–1598) z Augsburga, przeforsowali swoje poglądy. Diakon z Nördlingen Melchior Fabricius (1551–1626) opracował nawet Tractetlin von dem Hexenwerk (Traktat o czarach) przeciwko Lutzowi, którego wydrukowanie jednak miejska rada zabroniła.

Między 1590 a 1598 stracono w Nördlingen 34 kobiety i jednego mężczyznę z powodu czarów.

Wilhelm Friedrich Lutz zmarł w 1597 i pochowano go na cmentarzu St. Emmeram. Epitafium przedstawiające Wilhelma Friedricha Lutza i jego ojca Wendela Lutza z kościoła św. Jerzego znajduje się w muzeum miejskim w Nördlingen.

Pisma


  • Disputatio de sacramentis de poenitentia (Quarta disputatio de sacramentis, de poenitentia), … praeside … Iacobo Andreae … M. VVilhelmus Fridericus Lucius Tubingensis … die 23. Aprilis … respondere conabitur, Tübingen 1574 (online).
  • M. Wilh. Frid. Luzii merckwürdiger Brief an D. Polyc. Leysern von der Oesterreichischen Kirchen-Visitation, und D. Backmeisters Verrichtungen bey derselben [1581]. W: Bernhard Raupach: Presbyteriologia Austriaca. Filginer Witwe und Bohn, Hamburg 1741, Anhang Kleine Nachlese einiger Urkunden und Nachrichten, s. 15–17 (Google-Books).
  • Eine Christliche Predig, Uber der Leich Deß Wolgebornen Herrn Herrn Hansen Rübers zu Büxendorff und Gravenwörth Freyherrn, Der Kayserl. Majest. [et]c. Rath und General Obersten im Obern Kreyß Hungarn [et]c. Graven der Spanschafft Saaros Gedächtnüß, zu Caschau in der Stiffts-Kirchen den 24. Martij nach dem alten Calender Anno 1584. gehalten, Durch M. Wilhelm Friderich Lutzen damals gewesten Rüberischen Hofprediger. Alexander Hock, Tübingen 1585 (online).
  • Disputatio de peccato sev blasphemia in Spiritvm Sanctvm, de qua … avthore et praeside … D. Iacobo Heerbrando … 19. Februarij … publicè pro ingenii viribus, respondere conabitur, M. VVilhelmus Fridericus Lucius. Alexander Hock, Tübingen 1585 (online).
  • Ein Predig über der Leich … Johann Reutters, der Stadt Nördlingen gewesnen Burgermeisters, Gehalten zu Nördlingen, auff dem berg bey S. Haymeram, den 26. Januarii, Anno 1587, Nürnberg 1587.
  • Ein Christliche Leichpredigt, Bey der Ley Deß Ehrnvesten, fürsichtigen, und Wolweisen Herrn Peter Sengen, der Statt Nördlingen gewesenen Burgermeisters, Welcher den 12. May, Anno 1589 in Christo … entschlaffen vnd den 14. … bestattet worden. Gehalten zu Nördlingen … durch … Herrn Wilhelm Friderich Lutzen der heiligen Schrifft Doctorem, Pfarrherrn vnd Superattendenten daselbsten.Sampt etlichen angehengten EPICEDIIS, Tübingen 1590 und Nürnberg 1590.

Literatura


  • Bernhard Raupach: M. Wilhelm Friederich Lutz oder Luzius. W: Presbyterologia Austriaca, Hamburg 1741, s. 99–103 (Google-Books).
  • Daniel Eberhard Beyschlag, Johannes Müller: Die Haider und Die Lutzen. W: Beyträge zur Nördlingischen Geschlechtshistorie die Nördlingischen Familien und Epitaphien enthaltend, tom II/2, Karl Gottlob Beck, Nördlingen 1803, s. 182–187, 283–291 (Google-Books i Google-Books).
  • Johann Friedrich Weng: Die Hexen-Prozesse der ehemaligen Reichsstadt Nördlingen in den Jahren 1590–1594. Aus den Kriminal-Akten des Nördlingischen Archives gezogen [Separatdruck aus: Das Ries, wie es war und wie es ist], tom I. C. H. Beck, Nördlingen 1838, bes. s. 14, 58–60 (Google-Books).
  • Martin F. Kühne: Dr. Wilhelm Friedrich Lutz, Ein Predigerleben aus Oesterreich im XVI. Jahrhundert. W: Jahrbuch der Gesellschaft für die Geschichte des Protestantismus in Österreich, tom 5. IV. Wien/Leipzig 1883, s. 193–212 (Internet Archive).

Linki


  • Wilhelm Friedrich Lutz, w de.wikipedia.org (online).

Przypisy


  1. Carl Knetsch: Ahnentafel Johann Wolfgang Goethes (PDF; 144 kB). Leipzig 1932, s. 12.
  2. Elfriede Kern, Walter Jaroschka, Albrecht Liess: Notare und Notarssignete vom Mittelalter bis zum Jahr 1600 aus den Beständen der Staatlichen Archive Bayerns. Generaldirektion der Staatlichen Archive Bayerns, München 2008, s. 526.
  3. Extract. Aus Graffen Ludwig des älteren Testament und dem darüber verfaßten Notariats-Instrument. W: Acta Bey Höchst-preißlichem Reichs-Hof-Rath, In Sachen Herrn Graffen Frantz Albrechts zu Oettingen-Spielberg, Impetranten Eines, Contra Weyland den Herrn Fürsten zu Oettingen, Herrn Graffen Anthon Carl zu Oettingen-Wallerstein, Und Herrn Graffen Crafft Wilhelm zu Oettingen-Baldern, Impetraten Andern Theils, in Judicio contradictorio verhandelt, o. O. o. J. [1740], s. 78–82.
  4. Daniel Eberhardt Beyschlag, Johannes Müller: Die Haider und Die Lutzen. W: Beyträge zur Nördlingischen Geschlechtshistorie die Nördlingischen Familien und Epitaphien enthaltend, tom II/2. Karl Gottlob Beck, Nördlingen 1803, s. 286.
  5. Jean Calvin: In Primum Mosis Librum, qui Genesis vulgo dicitur, Commentarius. Stephanus, Genf 1554; Universitätsbibliothek Augsburg (Sign. 02/XIII.4.2.142).
  6. Daniel Eberhardt Beyschlag: Beyträge zur Nördlingischen Geschlechtshistorie die Nördlingischen Familien und Epitaphien enthaltend, tom I. Karl Gottlob Beck, Nördlingen 1801, s. 251–253, 256–258 i 284 (Google-Books).