Ruth von Kleist-Retzow

Ruth von Kleist-Retzow (ur. 4 lutego 1867 w Nieder Großenborau (obecnie Borów Wielki) jako hrabianka Zedlitz-Trützschler; zm. 2 października 1945 Kikowie) – niemiecka członkini Kościoła Wyznającego i ruchu oporu w okresie reżimu narodowosocjalistycznego w Niemczech. Głębokie zakorzenienie w chrześcijańskiej wierze dało jej siłę do sprostania trudnym zadaniom i wydarzeniom w jej życiu. Jako jedna z nielicznych kobiet angażowała się w Ruch Barnówecki (niem. Berneuchener Bewegung), którego celem była odnowa Kościoła ewangelickiego. (wyznanie ewangelickie)

Genealogia

  • Ojciec: Karl Eduard Robert Graf von Zedlitz und Trützschler (1837–1914), w latach 1856–1862 oficer w armii pruskiej, od 1886 do 1890 roku nadprezydent Prowincji Poznańskiej, od 1891 do 1892 roku pruski minister edukacji, od 1898 roku nadprezydent Prowincji Hessen-Nassau, a w latach 1903–1909 naczelny prezydent Śląska;
  • Matka: Agnes Emilie Gräfin von Rohr (1840–1928);
  • Rodzeństwo: Karl Konstantin Friedrich Eduard Robert Graf von Zedlitz und Trütschler (1863–1942), Elisabeth Ulrike Emilie Gräfin von Zedlitz-Trützschler (1864 –1924), Marie-Agnes Gräfin von Zedlitz-Trützschler (1869–1926), Karl Otto Stephan Graf von Zedlitz und Trütschler (1871–1951), Oswald Graf von Zedlitz und Trützschler (1845–1899);
  • Mąż: Jürgen Christoph von Kleist-Retzow (1854–1897), starosta okręgu białogardzkiego;
  • Dzieci:
    • Hans Jürgen Robert Friedrich von Kleist-Retzow (1886–1969) studiował leśnictwo; przejął majątek w Kikowie,
    • Spes Agnes Charlotte Ehrengard von Kleist-Retzow (1888–1973), poślubiła 27 października 1908 Waltera Stahlberga (1873–1953), z którym miała synów Alexandra Stahlberga (1912–1995) i Hansa-Conrada Stahlberga (1914–1987);
    • Bolko Konstantin Hermann von Kleist-Retzow (1891–1917) był prywatnym sekretarzem u żydowskiego przedsiębiorcy we Frankfurcie nad Menem; poległ na wojnie jako pilot;
    • Maria Ruth Marieagnes Margarete von Kleist-Retzow (1893–1979), poślubiła Herberta von Bismarcka i została panią w pomorskim Lasbek (obecnie Łosośnica),
    • Ruth Ehrengard Jenny von Kleist-Retzow (1897–1985), 18 listopada 1918 poślubiła Hansa von Wedemeyera (1888–1942) i została panią w majątku Pätzig (obecnie Piaseczno) koło Wartenberga (obecnie Chełm Dolny).

Życiorys

Ruth von Kleist-Retzow urodziła się jako trzecie z sześciorga dzieci hrabiego Roberta von Zedlitz und Trützschlera i jego żony Agnes z domu von Rohr-Levetzow. Po nominacji ojca w 1881 roku na prezydenta rządu w rejencji opolskiej (niem. Regierungsbezirk Oppeln) rodzina przeprowadziła się do Opola. Tutaj poznała, pochodzącego z pomorskiego Kikowa, referendarza rządowego Jürgena von Kleist-Retzowa, którego poślubiła 4 lutego 1866 roku w Opolu[1]. W tym samym roku małżonkowie przeprowadzili się do Koszalina (niem. Köslin), a potem do Białogardu (niem. Belgard), gdzie Kleist-Retzow został starostą (landratem) okręgu białogardzkiego (niem. Kreis Belgard). W Białogardzie urodziła czwórkę dzieci. Po dziesięcioletnim pobycie w Białogardzie małżonkowie z dziećmi zamieszkali w 1896 roku w majątku w Kikowie, który jej mąż odziedziczył razem z długami. Dla Ruth, pochodzącej z zamożnego majątku śląskiego, trudne było początkowe życie na Pomorzu, w często zadłużonym majątku, z którego pochodził mąż. Odwiedziny w majątkach leżących w pobliżu Kikowa ukazały jej głęboką religijność pomorskiej szlachty.

14 grudnia 1897 roku, krótko po narodzeniu piątego dziecka, z powodu choroby nerek zmarł Jürgen von Kleist-Retzow w Dreźnie podczas podróży do sanatorium. Jako 30-letnia wdowa Ruth von Kleist-Retzow uważała, że musi teraz sama kształtować własną i dzieci przyszłość. Po usilnych przekonywaniach ojca zdecydowała się wziąć odpowiedzialność za dwa majątki i dwie wioski. Aby zapewnić dzieciom dobre wykształcenie przeniosła się w 1899 roku do Szczecina, gdzie sprawowała jeszcze pieczę nad braćmi Gottfriedem von Bismarck i Herbertem von Bismarck. Odtąd powierzyła administratorowi majątek w Kikowie, który wizytowała co miesiąc. Sama wychowana w pietystycznej pobożności prowadziła skromne życie i dbała o mieszkańców należących do majątku wsi.

Wraz z dorastającymi córkami pojawiały się nowe troski o ich przyszłość. Kiedy Spes, która chciała zostać pianistką, zamierzała odprawić bogatego przedsiębiorcę szczecińskiego, czuła się zmuszona do przedstawienia jej trudnej sytuacji finansowej rodziny. Spes zgodziła się na małżeństwo, ale później jednak się rozwiodła i żyła z dziećmi w Berlinie. Druga córka, Maria, poślubiła prawnika Herberta von Bismarcka i została panią w pomorskim Lasbek (obecnie Łosośnica).

Po wybuchu pierwszej wojny światowej powołano do służby wojskowej jej synów i zięciów. Sama wróciła do Kikowa, gdzie sprowadziła należące do rodziny młode kobiety z ich dziećmi, aby tam przetrwać wojnę. Podczas gdy Ruth von Kleist-Retzow administrowała rodzinną własnością, jej synowe zajmowały się gospodarstwem domowym, Spes uczyła 50 dzieci w wieku szkolnym, Maria troszczyła się o najmłodsze latorośle rodu Kleistów, a najmłodsza Rutchen prowadziła księgi gospodarcze.

W 1919 roku, 52-letnia Ruth, zrezygnowała całkowicie ze szczecińskiego mieszkania i zamieszkała niedaleko Kikowa, w dworku w wiosce Krosinko (niem. Klein Krössin), który stał się jej rezydencją wdowią. Teraz znalazła czas na zajęcie się frapującymi ją kwestiami teologicznymi, politycznymi i społecznymi. Dużo dyskutowała z bratankiem Ewaldem von Kleistem na temat strajku robotników rolnych w okolicznych wsiach i roli jej klasy społecznej w nowych demokratycznych uwarunkowaniach. Efektem tych rozważań była książka Kryzys społeczny a odpowiedzialność właścicieli ziemskich (Die soziale Krise und die Verantwortung der Gutsbesitzer). Miała kontakt z Elisabeth von Tadden, panią na zamku Triglaff (obecnie Trzygłów), która co roku organizowała konferencje z udziałem czołowych intelektualistów dotyczące zagadnień społecznych, ekumenicznych i światowego pokoju. W towarzystwie zięcia Hansa von Wedemeyera brała udział w spotkaniach w Berneuchen (obecnie Barnówko), mających na celu odnowę Kościoła ewangelickiego (tzw. Ruch Barnówecki - niem. Berneuchener Bewegung), gdzie poznała Paula Tillicha. W 1926 roku została obok 66 innych osób jedną z dwóch sygnatariuszek manifestu tzw. Księgi Barnóweckiej (niem. Berneuchener Buch), pod którym podpisała się także Anna Paulsen. Później poznała Karla Bartha i zaprzyjaźniła się z Dietrichem Bonhoefferem, który stał się jej częstym gościem w Krosinku.

Podobnie jak inni właściciele arystokracji czuła się zdradzona po upadku monarchii i odrzucała demokrację, ale od początku czuła wstręt do rodzącego się nazizmu i miała odwagę ryzykować później życie w ruchu oporu. Ruth von Kleist-Retzow jest wspaniałym i typowym przedstawicielem swojej klasy. Jej bliskie pokrewieństwo z rodzinami Kleist-Schmenzin, Tresckow, Bismarck, Wedemeyer, von der Osten, nazwiskami, które dzisiaj są symbolem zamachu z 20 lipca 1944 roku – świadczy o duchu tej kobiety. Szczególne znaczenie miała jej przyjaźń z Dietrichem Bonhoefferem jako pośredniczki między kręgiem intelektualistów skupionym wokół teologa i konserwatywnym oporem wojskowych.

W lecie 1935 roku Ruth von Kleist-Retzow zamieszkała ponownie w Szczecinie, aby umożliwić wnukom naukę w szczecińskim gimnazjum, które jeszcze nie opanowali naziści. Najmłodszą z jej podopiecznych była Maria von Wedemeyer, późniejsza narzeczona Dietricha Bonhoeffera. Ruth von Kleist-Retzow razem z wnukami uczęszczała na nabożeństwa do Finkenwalde (obecnie Zdroje, część Szczecina), gdzie Bonhoeffer kierował seminarium duchownym Kościoła Wyznającego (niem. Bekennende Kirche). Na rzecz seminarium kwestowała w pomorskich majątkach ziemskich. Gdy Bonhoeffer otrzymał zakaz publikowania i wykładania, umożliwiła mu pracę nad jego Etyką w swoim domu w Krosinku. W okresie Trzeciej Rzeszy ukrywała w szczecińskim mieszkaniu Żydów i pół-Żydów, a Bonhoeffer organizował dla nich transport i wizy do Szwecji.

Po aneksji Austrii przez Niemcy Hans Jürgen von Kleist-Retzow i Ewald von Kleist zawarli sprzysiężenie przeciwko rządowi niemieckiemu. Ewald von Kleist podróżował do Anglii z ramienia Abwehry w Naczelnym Dowództwie Wehrmachtu, aby nakłonić rząd brytyjski do uniemożliwienia zajęcia przez Hitlera Sudetów, ponieważ wierzyli, że będzie to szansą do dokonania przewrotu wojskowego. Jednak ani ta misja, ani poinformowanie Churchilla przez Fabiana von Schlabrendorffa o tajnym porozumieniu niemiecko-sowieckim, nie wpłynęły na brytyjską politykę zagraniczną. Ewald von Kleist po przejęciu końcem 1941 roku przez Hitlera naczelnego dowództwa nad wojskiem zrezygnował z dalszego udziału w ruchu oporu. Jego zdaniem w tym momencie utracono szansę na pucz wojskowy.

Po porażce pod Stalingradem bratanek Ruth, pułkownik Henning von Tresckow, Fabian von Schlabrendorff i Ewald Heinrich von Kleist, syn Ewalda von Kleista zadeklarowali swoją gotowość zabicia Hitlera, ale z różnych przyczyn do tego nie doszło. Dopiero Claus von Stauffenberg (1907-1944) dokonał 20 lipca 1944 roku zamachu, w którym Hitler został tylko lekko ranny. Teraz nastąpiły aresztowania spiskowców, krewnych i znajomych Ruth von Kleist-Retzow, która musiała ponownie stanąć na czele rodziny i razem z synową zarządzać majątkiem oraz zapewnić utrzymanie rodzinie i mieszkańcom wsi. Krótko przed końcem wojny majątek zajęły wojska rosyjskie, ale pod ich nadzorem mogła nadal nim zarządzać. Po nieszczęśliwym upadku została przykuta do łóżka i zmarła 2 października 1945 roku.

Pisma (wybór)

  • Die soziale Krisis und die Verantwortung der Gutsbesitzer (Kryzys społeczny a odpowiedzialność właścicieli ziemskich), 1925.

Literatura

  • Jane Pejsa: Matriarch of Conspiracy: Ruth Von Kleist, 1867-1945, Pilgrim Press, 1992 (pol. wyd. W imię lepszych Niemiec. Życie Ruth von Kleist-Retzow 1867-1945.)
  • Włodzimierz Stępiński: Arystokratka i "Grandseigneurs" protestanckiej konspiracji niemieckiego Wschodu przeciw Hitlerowi w okowach hagiografii historycznej, w: Acta Cassubiana. T. 9 (2007), s. 118-150.

Linki

Przypisy

  1. Geschichte des Geschlechts von Kleist - Fortführung 1880 - 1980; Ergänzung zu III. 927 Hans-Jürgen s. 106, dostęp 29.03.2021.