Johann Martin Miller
Johann Martin Miller ( ur. 3 grudnia 1750 w Jungingen (dzielnica Ulm); zm. 21 czerwca 1814 w Ulm) – niemiecki teolog ewangelicki, pisarz i współzałożyciel związku „Göttinger Hainbund”. Znany stał się dzięki powieści „Zygwarda klasztorne przypadki” (niem. „Siegwart, eine Klostergeschichte”), która była jedną z najbardziej popularnych powieści niemieckojęzycznych w XVIII wieku.
 |
| Johann Martin Miller. Źródło: Wikimedia Commons |
Genealogia
- Ojciec: Johann Michael (1722–74), pastor w katedrze (Ulmer Münster) w Ulm, profesor języka hebrajskiego w gimnazjum w Ulm, syn Johanna Martina i Marii Magdaleny Rauschenmayer;
- Matka: Dorothea Sibylla z d. Wickh (1726–1804);
- Wujek: Johann Peter Miller (1725–1789), teolog, pedagog i pisarz;
- Żona: 1) od 1780 Anna Magdalena z d. Spranger (1758–1805), 2) od 1805 Magdalene z d. Kröner (1770–1812), 3) od 1812 Sibylle Juliane z d. Jehlin (ur. 1778), wdowa po pastorze;
- Dzieci: syn i córka z drugiego małżeństwa.
Życiorys
Johann Martin Miller dziesięć lat dzieciństwa (1753–63), które później znalazły odzwierciedlenie w powieści „Zygwarda klasztorne przypadki”, spędził w Leipheim koło Günzburga, gdzie jego ojciec był pastorem. Gdy ojciec został kaznodzieją w katedrze (Ulmer Münster) w Ulm rozpoczął naukę w tamtejszym gimnazjum. Od jesieni 1770 roku rozpoczął studia teologiczne na uniwersytecie w Getyndze, gdzie razem z krewnym Gottlobem Dieterichem Millerem mieszkał u wujka, profesora teologii Johanna Petera Millera. Napisana przez niego „Pieśń żałobna pewnego chłopa” („Klagelied eines Bauren“) zwróciła na niego uwagę Heinricha Christiana Boie, który poznał go z młodymi getyńskimi poetami. 12 września 1772 roku razem z Gottlobem Dieterichem Millerem, Ludwigiem Hölty, Johannem Heinrichem Vossem, Johannem Friedrichem Hahnem i Johannem Thomasem Ludwigem Wehrsem założył krąg poetycki „Der Hain“, znany jako „Göttinger Hainbund”. W semestrze zimowym 1774/75 studiował w Lipsku, po czym na Wielkanoc wrócił do Getyngi, skąd w towarzystwie Friedricha Gottlieba Klopstocka udał się do Hamburga. W Wandsbeck (dzielnica Hamburga) poznał Matthiasa Claudiusa. Po ukończeniu studiów wrócił w 1776 roku do Ulm. Jesienią spotkał w Zurychu braci Stolberg i zaprzyjaźnił się z Lavaterem. W Ulm spotkał Christiana Friedricha Daniela Schubarta, po którego aresztowaniu w 1777 roku kontynuował wydawanie „Teutschen Chronik“. Do 1780 roku był wikarym w Ulm, potem pastorem, a oprócz tego od 1781 roku profesorem języka greckiego i teologii katechetycznej w tamtejszym gimnazjum. Od 1783 roku był pastorem w katedrze w Ulm. W 1810 roku król Wirtembergii mianował go dziekanem diecezji Ulm i radcą duchownym.
Johann Martin Miller wzbogacił poezję „Göttinger Hains” przeważnie swoimi wierszami. W innych formach jak ody, elegie czy pieśni próbował dopasować się, podobnie jak jego przyjaciele, do tonu Klopstocka. Pisał także artykuły do czasopisma „Göttinger Musenalmanach“ wydawanego przez Heinricha Christiana Boie. Natura, przyjaźń i miłość były ulubionymi jego tematami, które opisywał w rymowanych strofach. Jego dążenie do prostego, ludowego wyrazu było niejednokrotnie zakłócane z jednej strony anakreontycznymi rekwizytami, z drugiej zaś osuwaniem się w filisterstwo. Jako Niemiec z południa czuł się szczególnie powołany do odnowy Minnesangu. W tym jednak nie wychodził poza zewnętrzne pozory. Jego skłonność do tradycyjnej pieśni z rolami mogła być zainspirowana kobiecymi wersami Minnesangu. W tej formie wyrazu stworzył początki poezji klasztornej z pieśniami zakonnic; stanowią one również zalążek jego własnej twórczości powieściowej. Najlepiej jednak sprawdził się w pieśniach chłopskich, w których potrafił wykorzystać motywy życia wiejskiego w pochwale prostoty i zaściankowości. Do najbardziej znanego wiersza Millera „Zadowolenie” („Die Zufriedenheit”) muzykę skomponowali Wolfgang Amadeus Mozart (KV 349/367a), Christian Gottlob Neefe i Ludwig van Beethoven. Również do innych wierszy muzykę komponowali Carl Philipp Emanuel Bach, Johann Abraham Peter Schulz, Johann André i Christoph Rheineck.
Jako pisarz powieściowy osiągnął sukces dzięki powieści „Zygwarda klasztorne przypadki” (niem. „Siegwart, eine Klostergeschichte”, 1776). W miejsce „gorączki Wertera” pojawiła się bezkrytycznie wrażliwa „gorączka Siegwarta” wśród szerokich kręgów czytelniczych. Również Fryderyk Schiller zachwycał się tą powieścią, czego ślady można odnaleźć w „Zbójcach” („Räubern”), „Intryga i miłość” („Kabale und Liebe”), „Spirytualista” („Der Geisterseher”). Z kolei Johann Heinrich Merck napisał sarkastyczną recenzję, a Johann Wolfgang Goethe w 1778 roku wykpił powieść w farsie „Triumf czułości” („Der Triumph der Empfindsamkeit“). Później jednak Goethe, rozważając historycznie, podkreślał z względnym uznaniem „związek z tendencją epoki”, z której wyrósł także Werter. Wspólna dla tych dzieł jest mieszczańska codzienność, umiłowanie idyllicznej przyrody, wpływ Rousseau, cześć dla Klopstocka, bliskość autobiografii, wprawdzie wszystko to pojawia się u Millera poddane procesowi trywializacji, który odwołując się do ideałów cnoty Samuela Richardsona, w miejsce tego, co wstrząsające, wstawił to, co wzruszające, i w ten sposób przy całym sentymentalizmie ostatecznie pozostawił pole dla kaznodziejskiej moralności.
Pisma (wybór)
- Beytrag zur Geschichte der Zärtlichkeit. Aus den Briefen zweier Liebenden. 1776.
- Siegwart. Eine Klostergeschichte. (1776) (pol. wyd. „Zygwarda klasztorne przypadki”, 1779).
- Briefwechsel dreyer akademischer Freunde. 2 tomy, 1776/77.
- Geschichte Karls von Burgheim und Emiliens von Rosenau. 4 tomy, 1778.
- Karl und Karoline. 1783.
- Johann Martin Millers Gedichte. 1783.
- Briefwechsel zwischen einem Vater und seinem Sohn auf der Akademie. 2 tomy, 1785.
- Die Geschichte Gottfried Walthers, eines Tischlers, und des Städtleins Erlenburg. 1786.