Eduard Künneke

Eduard Künneke (ur. 27 stycznia 1885 w Emmerich; zm. 27 października 1953 w Berlinie) – niemiecki kompozytor operetkowy i pianista. Dziś w programach teatralnych można znaleźć jego operetki „Kuzynek z Honolulu” (niem. „Der Vetter aus Dingsda”) i „Glückliche Reise”, „Lady Hamilton“, „Liselott“, „Lockende Flamme“ i „Herz über Bord“. Künneke starał się łączyć elementy muzyki klasycznej z modnymi w tamtych czasach tańcami, przez co jego twórczość można uznać za istotną przesłankę dla późniejszego sukcesu amerykańskich musicali w Niemczech.(wyznanie katolickie)

Eduard Künneke
Eduard Künneke.

Genealogia

  • Ojciec: Edmund Johannes, księgowy w fabryce farmaceutycznej w Emmerich;
  • Matka: Sophie Henriette Niehaus z Ibbenbühren;
  • Żona: 1) od 1909 (rozwód 1919) śpiewaczka operowa Marga Polkowski (ur. 1880), 2) od 1920 sopranistka Katharina Garden (1878–1967), córka aktora Hugo Müllera (1847–1902);
  • Dzieci: córka Eva-Susanne (Evelyn) Künneke ( 1921 – 2001), piosenkarka.

Biografia

Eduard Künneke od ósmego roku życia uczył się gry na fortepianie, a od 1895 roku uczęszczał do katolickiego gimnazjum w Emmerich, gdzie już wykazywał talent muzyczny i wkrótce kierował tamtejszą orkiestrą, dla której też komponował. Po maturze studiował w latach 1903–1905 muzykologię i historię literatury w Berliner Musikhochschule, a w 1906 roku został uczniem klasy mistrzowskiej u Maxa Brucha ( 1838 – 1920 ) w Akademie der Künste. Już w tych latach zajmował się kompozycją. Od 1907 do 1911 roku kierował chórem w Neues Theater am Schiffbauerdamm (od 1912 Montis Operettentheater), od 1908 do 1910 pracował jednocześnie jako dyrygent w wytwórni płytowej Odeon, gdzie wykonał jednak ważną, pionierską pracę w tej dziedzinie, która do tej pory pozostawała zupełnie niezauważona przez muzykologów: w czerwcu 1911 roku jako pierwszy w historii nagrał na płytę kompletną symfonię ( 8 płyt z „V Symfonią” Ludwiga van Beethovena). Płyty te zostały zapomniane, podobnie jak „VI Symfonia” Beethovena i „Symfonia z kotłami” Josepha Haydna (1732-1809), którą Künneke dyrygował w listopadzie 1911 i marcu 1913 (wszystkie anonimowo). Na pośmiertną sławę zapracował za to Arthur Nikisch (1855-1922), który jednak „V Symfonię” Beethovena nagrał dopiero w listopadzie 1913 roku. Mniej więcej w tym czasie Künneke odwrócił się od przemysłu nagraniowego i wracał do studia tylko na dobrze płatne nagrania własnych utworów.

W latach 1910 – 1911 był dyrygentem w kierowanym przez Maxa Reinhardta ( 1873 – 1943 ) Deutsches Theater, dla którego skomponował muzykę do „Fausta II” Goethego. W 1909 roku odniósł pierwszy wielki sukces sceniczny operą „Robins Ende“, którą wystawiono w Mannheim, a następnie na 38 niemieckich scenach. Jego druga opera, „Cœur As“, cieszyła się mniejszym zainteresowaniem.

Dyrygenci jak Richard Strauss ( 1864 – 1949 ), Ernst von Schuch ( 1846 – 1914 ) i Paul Scheinpflug ( 1875 – 1937 ) promowali dzieła Eduarda Künneke. Podczas pierwszej wojny światowej kompozytor był waltornistą i zastępcą kapelmistrza pułku piechoty w Cottbus, a od 1917 roku dyrygentem w Friedrich-Wilhelmstädtisches Theater w Berlinie.

W 1919 roku szczególny sukces odniosła śpiewogra Künneke „Das Dorf ohne Glocke“, która w tym samym roku znalazła się w repertuarze 14 teatrów. W następnym okresie Eduard Künneke poświęcił się prawie wyłącznie operetce. W listopadzie 1919 roku w berlińskim Theater am Nollendorfplatz pojawiła się pierwsza jego „prawdziwa” operetka, „Der Vielgeliebte”. Powstająca od 1920 roku operetka „Der Vetter aus Dingsda“, wystawiona 15 kwietnia 1921 w Theater am Nollendorfplatz w Berlinie, przyniosła mu światowy sukces. Pragnienie sukcesu i potrzeba pieniędzy na wysoki poziom życia pchnęły go do Londynu, skąd znany producent Edward Laurillard ( 1870 – 1936) załatwił mu wyjazd do Nowego Jorku, gdzie jego operetki „The Love Song” ( 13 stycznia 1925) i „Mayflowers” (24 listopada 1925) nie odniosły sukcesu.

Eduard Künneke
Eduard Künneke jako dyrygent.

Do grona przyjaciół Eduarda Künneke należał dyrygent Franz Marszalek ( 1900 – 1975 ), który we wrześniu 1926 roku wystawił jego operetkę „Lady Hamilton” we Wrocławiu, rodzinnym mieście jego drugiej żony Kathariny Garden (1878–1967). W listopadzie 1932 roku operetka „Glückliche Reise”, do której libretto napisali Max Bertuch (1890-1943) i Kurt Schwabach (1898-1966), odniosła kolejny wielki sukces. Jednak polityka szybko zniweczyła sukces, bo narodowi socjaliści zadbali o to, by operetka żydowskich librecistów szybko zniknęła z niemieckich scen. Kolejne dzieło Künneke, „Fahrt in die Jugend”, zostało wykonane tylko w Zurychu. Mimo, że przez małżeństwo z pół-Żydówką Katariną Garden stał się spowinowacony z Żydami, to po 1933 roku uniknął wygnania i za specjalnym zezwoleniem ministra propagandy Rzeszy, Josepha Goebbelsa, pozwolono mu na dalsze komponowanie ze względu na wartość propagandową. Co prawda w następnych latach nadal mógł prezentować się na scenach, jak np. z „Die große Sünderin” w Operze Berlińskiej w 1935 roku, jednak w tym czasie coraz bardziej wycofywał się ze światła reflektorów, zajmował się muzyką filmową i szukał ukojenia w komponowaniu poważnej muzyki instrumentalnej, która była rzadko wykonywana. Ale i tu zawsze musiał się bronić przed tymi samymi atakami, bo nie był przygotowany na rozstanie z żoną. Groźbie wydalenia z Reichsfilmkammer, a tym samym de facto zniszczenia jego zawodowej egzystencji, zapobiegły osobiste starania reżyserki Leni Riefenstahl (1902-2003), ale ciągłe zmartwienia w równym stopniu obciążały zdrowie kompozytora, jak i jego twórczość.

Upadek Rzeszy w 1945 roku mógł być dla kompozytora nowym początkiem, tymczasem zabrakło mu energii, by pomóc w kształtowaniu odradzającego się życia teatralnego. Choć jego utwory cieszyły się zainteresowaniem, wiele materiałów wykonawczych przepadło w czasie wojny. Po wojnie Eduard Künneke zarabiał na gościnnych występach, ale nie czerpał z tego zbytniej przyjemności. W 1948 roku z ironicznym humorem wpisał do księgi gości swojej rodzinnej miejscowości Emmerich jeden z najbardziej znanych wersów operetki „Vetter aus Dingsda”, który wszyscy znali już od lat 20-tych: „Ich bin nur ein armer Wandergesell” (Jestem tylko ubogim wędrowcem). W 1949 roku wystawiono w Düsseldorfie ostatnią operetkę Künneke „Hochzeit mit Erika”.

Szczęśliwa inwencja melodyczna, zdolności kompozytorskie oraz mistrzowskie opanowanie sztuki instrumentalnej i wokalnej zapewniły mu szczególną pozycję artystyczną w kręgu kompozytorów operetki i śpiewogry swoich czasów. Jako jeden z pierwszych włączył do swoich utworów amerykańskie rytmy taneczne, np. w „Tänzerische Suite” (1929), w której do formy concerto-grosso dołączył zespół jazzowy jako concertino.

Eduard Künneke - grób
Grób Eduard Künneke, jego żony i córki.

Ze względu na swoje zaangażowanie na rzecz praw autorskich otrzymał honorowe członkostwo w GEMA.

Eduard Künneke zmarł po długiej chorobie 27 października 1953 roku w Berlinie Zachodnim. Jego grób, w którym spoczęło także ciało jego żony Kathariny, znajduje się na cmentarzu Friedhof Heerstraße w Berlinie.

Pisma

Operetki

  • 1919: Der Vielgeliebte
  • 1920: Wenn Liebe erwacht
  • 1921: Der Vetter aus Dingsda
  • 1921: Die Ehe im Kreise
  • 1922: Verliebte Leute
  • 1923: Casinogirls
  • 1923: Lovers Lane
  • 1925: The love Song
  • 1925: Die hellblauen Schwestern
  • 1925: Mayflowers
  • 1925: Riki-Tiki
  • 1926: Lady Hamilton
  • 1927: Die blonde Liselott
  • 1928: Die singende Venus
  • 1930: Der Tenor der Herzogin
  • 1932: Liselott (według Liselotte von der Pfalz)
  • 1932: Glückliche Reise
  • 1933: Die Fahrt in die Jugend
  • 1935: Herz über Bord
  • 1937: Zauberin Lola
  • 1938: Hochzeit in Samarkand
  • 1938: Der große Name
  • 1941: Traumland
  • 1941: Die Wunderbare
  • 1949: Hochzeit mit Erika

Muzyka filmowa

  • 1922: Das Weib des Pharao
  • 1926: Das Blumenwunder
  • 1928: Eine Nacht in London
  • 1930: Der Walzerkönig
  • 1930: El amor solfeando
  • 1930: L'amour chante
  • 1931: Die Marquise von Pompadour
  • 1932: Der schwarze Husar
  • 1933: Tambour battant
  • 1933: Was wissen denn Männer
  • 1933: Heimkehr ins Glück
  • 1933: Drei blaue Jungs, ein blondes Mädel
  • 1933: Es gibt nur eine Liebe
  • 1933: Der Page vom Dalmasse-Hotel
  • 1933: Drei blaue Jungs – ein blondes Mädel
  • 1933: Glückliche Reise
  • 1933: Des jungen Dessauers große Liebe
  • 1934: Lisetta
  • 1934: Die Stimme der Liebe
  • 1934: Das Blumenmädchen vom Grand-Hotel
  • 1934: Der Vetter aus Dingsda
  • 1934: Abenteuer eines jungen Herrn in Polen
  • 1934: Da stimmt was nicht
  • 1934: Der Fall Brenken
  • 1936: Ein Lied klagt an
  • 1936: Dahinten in der Heide
  • 1936: Der lachende Dritte
  • 1936: Till Eulenspiegel: Wie Eulenspiegel zu Marburg den Landgrafen malte
  • 1936: Till Eulenspiegel: Wie Eulenspiegel ein Urteil sprach …
  • 1936: Till Eulenspiegel: Wie Eulenspiegel den Neunmalweisen Rede und Antwort steht
  • 1936: Till Eulenspiegel: Wie Eulenspiegel sich einmal erbot, zu fliegen
  • 1937: Wie der Hase läuft
  • 1938: Der nackte Spatz
  • 1938: Peter spielt mit dem Feuer
  • 1939: Tanzendes Herz
  • 1943: Wenn der junge Wein blüht
  • 1950: Hochzeit mit Erika
  • 1953: Der Vetter aus Dingsda
  • 1954: Glückliche Reise

Literatura

  • Anton Würz: Künneke, Eduard. W: Neue Deutsche Biographie (NDB) 13 (1982), s. 223-224, online.
  • Sabine Müller: Eduard Künneke: Leben und Werk, Köln 2016.
  • Karl Viola: Eduard Künneke: Komponistenportrait und Werkverzeichnis, Berlin 1995.