Celio Secondo Curione

Celio Secondo Curione (Curioni) (łac. Coelius Secundus Curio; ur. 1 maja 1503 w Cirié koło Turynu; zm. 24 listopada 1569 w Bazylei) – pochodzenia włoskiego humanista, uczony, teolog ewangelicki i publicysta. Należał do grona licznych włoskich uchodźców, którzy szukali w Szwajcarii schronienia przed prześladowaniami religijnymi.

 Celio Secondo Curione
Celio Secondo Curione.
Źródło: Universtitäts- und Stadtbibliothek Köln

Genealogia

  • Ojciec: Jacomino Troterio Curione;
  • Matka: Charlotte de Montrotier, dama sabaudzkiego dworu;
  • Żona: od 1531 Margherita Bianca Isacchi (1509–87), pochodząca z mediolańskiej rodziny patrycjuszowskiej;
  • Dzieci: 4 synów, 5 córek, m.in. Horatius (1534–1564), dyplomata w służbie cesarza Maksymiliana II, Leo (1536–1601), dyplomata i wojskowy w służbie królów Francji i Polski, Augustin (1538–1566), historyk i profesor retoryki w Bazylei, Violantia (1532–56).

Życiorys

Celio Secondo Curione urodził się 1 maja 1503 w Cirié koło Turynu jako najmłodszy z 24 dzieci Jacomino Troterio Curione i Charlotte de Montrotier, która zmarła przy jego porodzie. Studiował sztuki wyzwolone i prawo w Turynie, gdzie już w 1523 roku poznał pismo Marcina Lutra o odpustach. Zainteresowanie nową nauką wzrosło po lekturze pism Filipa Melanchtona. Postanowił udać się na drugą stronę Alp, do czego skłaniało go również wielkie uznanie dla Erazma z Rotterdamu. Jednak nim mógł zrealizować to przedsięwzięcie, z polecenia biskupa miasta Ivrea spędził dwa miesiące w więzieniu na zamku Capriana. Krótko po tym musiał z powodu nieostrożnych wypowiedzi na temat znaczenia relikwii uciekać do Mediolanu, skąd podejmował podróże po Włoszech. Zdaje się, że ostrożność nie była główną cnotą jego charakteru, ponieważ później ponownie przebywał przez długi czas w więzieniu w Turynie, z którego udało mu się uciec. Najniebezpieczniejsze było jego położenie w miasteczku Pesa koło Lucca, dokąd dotarł w czasie podróży, aby odebrać rodzinę wracającą ze Szwajcarii. Rozpoznany przez siepaczy inkwizycji, byłby niechybnie zgubiony, gdyby nie ich tchórzostwo. Curione był postawnym i silnym mężczyzną, z nożem w ręku ruszył w kierunku swojego konia i odjechał, w czym mu nie przeszkodzili.

Od 1536 do 1539 roku był profesorem w uniwersytecie w Pawii. Następnie przebywał w Wenecji, Ferrarze, gdzie poznał przychylną Reformacji księżnę Renatę Walezjuszkę (fr. Renée de Valois) i ojca sławnej Olympii Morata, Peregrino Morata. Po rocznym pobycie w Lukce, gdzie uczył na tamtejszym uniwersytecie, udał się do Szwajcarii, która stała się jego nową ojczyzną. W Szwajcarii początkowo zarządzał szkołą łacińską w Lozannie. Tutaj przypuszczalnie opublikował w 1543 roku pierwsze wydanie Pasquino in estasi, antyklerykalnej i antypapieskie satyry, która odniosła wielki sukces w całej Europie. Około 1546 roku udał się do Bazylei, gdzie dzięki wpływowym przyjaciołom otrzymał katedrę retoryki na tamtejszym uniwersytecie. W Bazylei spędził resztę życia jako profesor, wydawca i tłumacz. Jego renoma sięgała nawet do Węgier i Polski, skąd przybywali studenci do Bazylei. Do grona jego znajomych korespondencyjnych należeli m.in. Wolfgang Musculus, Johannes Sturm, Filip Melanchton, Konrad Geßner i Joachim Vadian.

Twórczość

Jako uczony, Celio Secondo Curione, zajmował się przede wszystkim dwoma obszarami nauki, teologią i filologią. Istotną część jego piśmiennictwa stanowią pisma parenetyczne, propagujące i kształtujące wzory postępowania, do których zaliczane są też jego paszkwile i satyry skierowane przeciwko Kościołowi katolickiemu i poszczególnym jego przedstawicielom. W odniesieniu do dogmatów wiary zajmował liberalne stanowisko, które przysparzało mu wielu wrogów. Odważył się między innymi na wypowiedź: „Cała prawda pochodzi od Boga, czy była uczona pośrednio przez Platona, Mojżesza lub Pawła, czy Cycerona lub innego poganina; ci poganie, którzy sprawiedliwie żyli, czcili Boga, bliźniemu nie szkodzili, chcieli przypodobać się Bogu tak samo jako pobożni ze Starego Testamentu.” Taka wypowiedź w ówczesnym czasie nie każdemu odpowiadała. Gdy w 1554 roku ostro skrytykował skazanie Michaela Servetusa, Jan Kalwin i Teodor Beza podejrzewali, że był współautorem pism Servetusa. Zawarte kontrowersje teologiczne i krytyka kalwińskiej doktryny predestynacji w piśmie De amplitudine beati regni Dei spowodowały, że wydrukował je w Poschiavo, aby uniknąć cenzury w Bazylei. Pismo to, zadedykowane polskiemu królowi Zygmuntowi II Augustowi, potępione zostało nawet przez jego niektórych przyjaciół, między innymi Heinricha Bullingera. Pietro Paolo Vergerio, który podobnie jak Curione uciekł przed prześladowaniami religijnymi z Włoch, ostro krytykował to pismo i zadenuncjował autora do rady miejskiej Bazylei jako heretyka. Po procesie Celio Secondo Curione powstrzymywał się od piśmiennictwa teologicznego, ale pozostał w kontakcie listownym z przedstawicielami Reformacji.

Działalność filologiczna Curione obejmowała gramatykę, hermeneutykę i krytykę. Dostarczył prace egzegetyczne i krytyczne dotyczące pism Cycerona, Liwiusza, Seneki, Persjusza i Juwenalisa. Napisał także pisma pedagogiczne, podręczniki i wydawał pisma historyczne. Jako wydawca znany był przede wszystkim z edycji pism Olympii Morata. Do dziś uwagę zwraca jego pismo historyczne o oblężeniu Malty w 1565 roku De bello Melitensi histor. nova, Bazylea 1567).

Pisma (wybór)

  • Aranei Encomion, Venetiis, 1540, online;
  • Der verzucket Pasquinus, Rom [i.e. Augsburg], 1543, online;
  • Pasquillorum tomi duo: quorum primo versibus ac rhythmic altero soluta oratione conscripta quamplurima continentur Eleutheropoli, 1544, online;
  • Pasqvilli Extatici, Sev Nvper E coelo reuersi, de rebus partim superis, partim inter homines in Christiana religione passim hodie controuersis, cum Marphorio colloquium, multa pietate, elegantia, ac festiuitate refertum, 1544, online;
  • Christianae Religionis Institutio, 1549, online;
  • Coelii Secvndi Cvrionis De Amplitvdine Beati Regni Dei, Dialogi Sive Libri Dvo: Ad Sigismvndvm Avgvstvm Poloniae Regem Potentissimum, et clementißimum, Poschiavo, 1554, online;
  • De Grammatica: libri sex,Basileae, 1555, online;
  • Caelii Secundi Curionis de bello Melitensi historia noua, Basileae, 1567, online;
  • Logices Elementorum: libri 4, Basileae, 1567, online;
  • Nizolivs Sive Thesavrvs Ciceronianvs, Basileae, 1576, online;

Literatura

  • Mähly, "Curione, Celio Secondo" w: Allgemeine Deutsche Biographie 4 (1876), s. 647-649, online.
  • Markus Kutter, "Curione, Celio Secondo" w: Neue Deutsche Biographie 3 (1957), s. 442, online.
  • Markus Kutter, "Celio Secundo Curione : sein Leben und sein Werk : 1503-1569", Basel : Helbing & Lichtenhahn, 1955.