Lucas Cranach młodszy

Lucas Cranach młodszy (ur. 4 października 1515 w Wittenberdze, zm. 25 stycznia 1586 tamże) – niemiecki malarz i projektant drzeworytów. Pracował dla obu linii saksońskich rodów książęcych.

Lucas Cranach mlodszy
Lucas Cranach młodszy
Źródło: corpus-cranach

Genealogia


  • Ojciec: Lucas Cranach starszy (1472–1553), malarz, grafik, drukarz;
  • Matka: Barbara Brengbier (zm. 1541), córka Jobsta Brengbiera, burmistrza Gothy;
  • Rodzeństwo: Hans (ok. 1512–1537, malarz), Maria (ok. 1517–1555), Anna (1520–1577), Barbara (zm. 1601, z tej linii pochodzi matka poety Johanna Wolfganga von Goethego), Ursula;
  • Żona: 1) od 20.2.1541 r. Barbara (zm. 1550), córka saksońskiego kanclerza Gregora Brücka, 2) od 1551 r. Magdalena, córka lekarza osobistego profesora dr Augustinaa Schurffa (1494–1548), bratanica Melanchtona;
  • Dzieci: 2 synowie, 3 córki z 1), 2 synowie, 2 córki z 2) małżeństwa, m.in. Augustin (1554–95, malarz dworski, rajca i sędzia miejski w Wittenberdze), Elisabeth (od 1580 żona prof. teologii Polycarpa Leysera [1552–1610]).

Biografia


Lucas Cranach młodszy urodził się 4 października 1515 r. w Wittenberdze jako młodszy syn Lucasa Cranacha starszego i Barbary Brengebier. Razem z bratem Hansem nauczył się od ojca malarstwa i obaj pracowali w warsztacie ojca.

Po wczesnej śmierci brata Hansa zajął w 1537 r. jego stanowisko w warsztacie. Odtąd swoje prace sygnował odmiennym herbem. Nadany w 1508 r. ojcu herb ukazywał węża z skrzydłami nietoperza, czerwoną koroną na głowie i z pierścieniem z rubinem w szczękach. W herbie Lucasa Cranacha młodszego wąż ma tylko ptasie skrzydła. Przekazanie godności elektora albertyńskiej linii rodu Wettynów spowodowało, że Wittenberga straciła swoje znaczenie na rzecz elektorskiej rezydencji w Dreźnie. W związku z tym także warsztat Cranachów stracił dotychczasowy ścisły związek z dworem elektorskim. To może spowodowało, że Lucas Cranach młodszy, w odróżnieniu do ojca, nigdy nie uzyskał uprzywilejowanego stanowiska nadwornego malarza. Jednak nie znaczy to, że nie był znaną, wpływową i szanowaną personą. W 1549 r. został rajcą w Wittenberdze. Po wyjeździe ojca do Augsburga przejął w 1550 r. kierowanie warsztatem. W latach 1565–1568 był burmistrzem Wittenbergi. Warsztat Cranachów pod jego kierownictwem otrzymywał także lukratywne zamówienia z elektorskiego dworu w Dreźnie. Wielkoformatowa seria z Herculesem (Gemäldegalerie Alte Meister w Dreźnie) z 1551 r. przedstawia pierwsze pewne zlecenia elektora Maurycego Wettyna. Także jego brat i następca elektor August polegał na sprawdzonych usługach Cranacha. Portrety elektorów Maurycego i Augusta odegrały szczególną rolę w legitymizacji władzy książęcej.

Ugruntowanie Reformacji w drugiej połowie XVI wieku wpłynęło na spadek różnorodności tematycznej. Poza staroświeckimi obrazami religijnymi, mały był popyt na tematy mitologiczne i dworsko-erotyczne. W tym celu rozwinęła się protestancka tradycja epitafium wizerunkowego, które Cranach i jego warsztat w dużej mierze ukształtowali (Ostatnia Wieczerza-Epitafium dla księcia Joachima von Anhalt, 1565, Johanniskirche Dessau; Epitafium dla Paula Ebera, 1569, Stadtkirche Wittenberg).

Późniejsze życie Lucasa Cranacha przyćmiła tragedia rodzinna: w 1567 r. został stracony jego szwagier Christian Brück, kanclerz księcia Johanna Friedricha. Siostrze Cranacha Barbarze i jej dzieciom groziło wywłaszczenie. Lucas Cranach młodszy na skutek tego ustąpił w 1568 r. ze stanowiska burmistrza i tym sposobem zakończył dwudziestoletni okres działalności politycznej. Nie poniósł większych strat finansowych, do 1573 był jednym z pięciu najbogatszych mieszkańców Wittenbergi. Jako artysta cieszył się wielką renomą aż do śmierci, o czym świadczy fakt, że książę August kształcił malarza Zachariasza Wehme (1558–1606) w latach 1571-1578, a może nawet do 1581 u Cranacha, a następnie zatrudnił go na swoim dworze. Najwyraźniej elektorowi zależało na tym, aby zachować w ten sposób malarską tradycję warsztatu Cranachów dla drezdeńskiego dworu także po śmierci Lucasa Cranacha młodszego.

W warsztacie Lucas Cranach młodszy pracował zgodnie z ideami ojca. Max Jacob Friedländer (1867–1958) i Jakob Rosenberg (1893–1980) przypuszczają na podstawie nowej sygnatury, że jednym z wczesnych obrazów malarza jest „Herkules u Omfale” (Kopenhaga 1535). Charakterystyczna zmiana smaku u Cranacha i w jego warsztacie po 1537 r. nasuwa myśl, że syn przeforsował wprowadzenie zmian zgodnych z nurtem czasu. Wśród wielu aktów (Venus, Adam i Ewa, Kamena, Caritas), które wyszły z warsztatu w okresie 40 lat liczne są jego pracami. Jego ideał piękna kobiecego uzyskał pełną dojrzałość w wielkoformatowym obrazie „Venus i Amor” (Monachium, Pinakoteka). Rozjaśniona, delikatniejsza kolorystyka z wyraźnym różowym odcieniem jest charakterystyczna dla malarskiej postawy Lucasa Cranacha młodszego. W obrazach religijnych trzymał się nadal przekazanych średniowiecznych tematów (Ukrzyżowanie, 1546; skrzydło w ołtarzu w kościele zamkowym w Hanowerze) lub czerpał z inspiracji i projektów ojca (Kazanie Jana Chrzciciela, 1549, Brunszwik). Nowe tematy pojawiają się rzadko (Nawrócenie Pawła, 1549, Norymberga; Eliasz i kapłani Baala, Drezno). Co dziwne, religijne przedstawienia kontrastują z ostentacyjnym smakiem tamtych czasów. Jednocześnie szczegóły są zaskakująco piękne, a kolorystyka jest częściowo bardziej kwiecista i bogata niż we współczesnych pracach ojca. Dla Wielkiej Sali (niem. Riesensaal) zamku drezdeńskiego powstały trzy wielkie płótna (Herkules i Pigmeje, Drezno 1551).

Lucas Cranach młodszy zajmuje znamienitą pozycję wśród niemieckich portrecistów późnego renesansu i manieryzmu. Portret brodatego mężczyzny (1546, Wrocław) wydaje się być jego wczesną pracą, sądząc po kolorystyce i wciąż niezdecydowanym, wrażliwym wyrazie twarzy. W powstałych w 1549 r. portretach księcia Augusta Saskiego ( 1526–1586), jego późniejszego władcy, i jego żony Anny (1532–1585) forma została skonsolidowana w wyraźną rzeźbę. W ciągu rozwoju artystycznego powstały w 1550 r. portret Cranacha starszego (Florencja) przedstawia pierwszy przełom. Sztuka portretowa Cranacha kolejne wyżyny osiąga w ukończonym w 1555 r. ołtarzu w kościele miejskim św. Piotra i Pawła w Weimarze. Dzięki imponującej wielkości dzieło „Chrystus na krzyżu” (z alegorią zbawienia w centrum obrazu i postaciami książęcymi na skrzydłach) został podniesiony do pomnika Reformacji i saksońskiego domu książęcego. Jednocześnie uwiecznił na obrazie postać ojca, który pojawia się między Janem Chrzcicielem a Marcinem Lutrem. Z pośród wielu portretów książęcych wyróżnia się portret Joachima II Hektora (1505–1571). Jaskrawe, kontrastowe kolory, rażące światło rzucające głębokie cienie na neutralne ściany są charakterystyczne dla późniejszych portretów Cranacha (margrabia Ansbach i Bayreuth Jerzy Fryderyk Hohenzollern (1539–1603), 1564, Berlin, a także para portretów z 1564 r. w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu), a także dla zaawansowanego etapu stylistycznego manieryzmu. Jako malarz Reformacji kontynuował do śmierci tradycję ojca, także w tworzonych drzeworytach. Liczba obrazów religijnych stworzonych dla mecenasów świeckich i kościelnych jest znaczna, ale ich treść artystyczna nie może konkurować ze znaczeniem portretu, który okazał się szczególnym osiągnięciem artysty.

Obrazy


  • Samson i Dalila, (niem. Simson und Delila), ok. 1537, 74,5 x 121cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Ewa, po 1537, 171,8 x 63 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Adam, po 1537, 172,5 x 63,3 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Chrystus błogosławi dzieci (niem. Christus segnet die Kinder), ok.1540, 84 x 122 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Jan Stały (niem. Johann der Beständige, Kurfürst von Sachsen, 1468-1532),19 x 16,5 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Eliasz i kapłani Baala (niem. Elias und die Baalspriester), 1545, 127,5 x 242 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Ukrzyżowanie Chrystusa (niem. Kreuzigung Christi), 1546, 120,5 x 72 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Obudzony Herkules wypędza Pigmejów (niem. Der erwachte Herkules vertreibt die Pygmäen), 1551, 188 x 261 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Elektor Maurycy Wettyn z żoną Agnes (niem. Kurfürst Moritz von Sachsen und seine Gemahlin Agnes), 1559, 44 x 65 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Ostatnia Wieczerza (niem. Das letzte Abendmahl [Epitaph für Fürst Joachim von Anhalt]), 1565, 248 x 200 cm,ewangelicki kościół Johanniskirche Dessau (online).
  • Epitafium dla Paula Ebera i jego rodziny: Pracownicy w winnicy Pana (niem. Epitaph für Paul Eber und seine Familie: Die Arbeiter im Weinberg des Herrn), 1569, 127 x 145 cm, Evangelische Stadtkirche St. Marien, Wittenberg (online).
  • Jan Fryderyk I Wspaniałomyślny (niem. Johann Friedrich I. der Großmütige, 1503–1554), 1578, 138,8 x 111,1 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).
  • Maurycy Wettyn (niem. Moritz von Sachsen, 1521–1553), 1578, 139,0 x 111,0 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno (online).

Literatura


  • Theo Ludwig Girshausen: Cranach, Lucas der Jüngere, w: Neue Deutsche Biographie (NDB). Tom 3, Duncker & Humblot, Berlin 1957, ISBN 3-428-00184-2, s. 398–400 (online).

Linki


  • Karin Kolb, Artikel: Lucas Cranach der Jüngere, w: Sächsische Biografie, hrsg. vom Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde (https://saebi.isgv.de/biografie/1064, dostęp 1.11.2023).
  • Corpus Cranach - wykaz dzieł wykonanych przez Lucasa Cranacha starszego i młodszego oraz ich warsztat i następców (dostęp 1.11.2023).