Carl von Clausewitz

Carl von Clausewitz (ur. 1 czerwca 1780 w Burg koło Magdeburga; zm. 16 listopada 1831 we Wrocławiu (wówczas niem. Breslau)) – niemiecki teoretyk wojny, generał i pisarz. (wyznanie ewangelickie)

Uznanie zyskał dzięki niedokończonej książce „O wojnie”, która zajmuje się teorią wojny. Jego teorie o strategii, taktyce i filozofii miały wielki wpływ na rozwój sztuki wojennej we wszystkich krajach Zachodu i do dzisiaj są nauczane w akademiach wojskowych. Znajdują także zastosowanie w kierowaniu przedsiębiorstwami oraz marketingu.

Carl von Clausewitz
Carl von Clausewitz (ok.1818).
Źródło: Wikimedia Commons

Genealogia


Rodzina była pochodzenia czysto mieszczańskiego, nie miała żadnych powiązań z rodziną von Clauswitz; wszyscy przodkowie męscy byli pastorami.

  • Ojciec: Friedricha Gabriela Clauswitza (1740–1802), porucznik w wojnie siedmioletniej, królewski poborca podatkowy w Burg, syn Benedikta Gottloba (1692–1749, profesor teologii w Halle) i Juliane Friederike Kirsten;
  • Matka: Friederike Charlotte Dorothea (1746–1811), córka urzędnika w Schricke k. Wolmirstedt Johanna Schmidta i Marii Dorothei Frick;
  • Bracia: Wilhelm Benedikt von Clausewitz (1773–1849) i Friedrich Volmar Karl Heinrich von Clausewitz (1771–1854) byli pruskimi generał lejtnantami;
  • Żona: od 1810 Maria Sofia (1779–1836), córka hrabiego Karla Adolfa von Brühl (1742–1802, pruski generał i wychowawca króla Fryderyka Wilhelma III) i Sofie, córki brytyjskiego sekretarza spraw zagranicznych Williama Gomma.

Biografia


Pochodzenie

Carl von Clausewitz był synem poborcy podatkowego Friedricha Gabriela Clauswitza (1740–1802) i jego żony Friederike Dorothei Charlotte, z domu Schmidt (1746–1811). Według przekazywanych przez niego informacji rodzina wywodziła się z górnośląskiego rodu szlacheckiego. Chociaż jego ojca zwolniono z armii z powodu braku pochodzenia szlacheckiego, a jego próba ponownego nadania tytułu odrzucona została przez Fryderyka Wielkiego, to zarówno Carl, jak również jego dwaj bracia zostali przyjęci do czysto szlacheckiego regimentu pruskiej armii. W międzyczasie zmarł król Fryderyk II Wielki, jednakże pozostały wątpliwości odnośnie szlacheckiego rodowodu Clausewitza, co było dla niego nieprzyjemne. Oficjalnie jego tytuł szlachecki, jak również jego braci, uznany został dopiero w 1827 r., gdy Carl był już generał majorem i mężem damy dworu pochodzącej z hrabiowskiej rodziny.

Początek służby wojskowej

Do dwunastego roku życia otrzymał tylko bardzo ograniczone wykształcenie w lokalnej szkole łacińskiej. Dzięki dobrym stosunkom ojca mógł wczesnym latem 1792 r. jako „von Clausewitz“ wstąpić do regimentu piechoty „Prinz Ferdinand“, gdzie 20 lipca 1793 r. został podchorążym. W 1793/94, jako trzynastolatek, uczestniczył w kampanii reńskiej, w oblężeniu Moguncji. Później nastała dla niego długa kampania nad Renem, trwająca do pokoju w Bazylei, który 5 kwietnia 1795 zakończył wojnę pomiędzy Francją i Prusami. 5 marca 1795 r. Carl von Clausewitz awansował na porucznika. Po zawarciu pokoju wrócił do garnizonu w miejscowości Neuruppin. Od 1796 do 1801 roku wykorzystywał wolny czas na nadrobienie zaległości w nauce. Czytał współczesną literaturę o rewolucji francuskiej, sztuce wojennej, polityce i uczęszczał na wykłady o logice i etyce.

W latach 1801–1803 studiował w nowo założonej w Berlinie przez Gerharda von Scharnhorsta Generalnej Szkole Wojennej (niem. Allgemeine Kriegsschule). Tutaj pod silnym wpływem Scharnhorsta pojawiły się jego pierwsze rozważania na temat związku polityki i prowadzenia wojny. Poznał także pisma Imannuela Kanta, a jako członek stowarzyszenia Militärische Gesellschaft, forum dyskusyjnego dla wyższych pruskich oficerów, zetknął się z najważniejszymi pytaniami dotyczącymi ówczesnego wojska, a niepublikowany rękopis (obecnie znany jako „Strategia” z 1804 roku) świadczy o tym, że już wtedy myślał o redagowaniu pism wojskowych.

Kariera wojskowa

W 1804 r. jak prymus klasowy został adiutantem księcia Augusta Ferdynanda Hohenzollerna (1730–1813), uzyskując w ten sposób dostęp do dworu i elity towarzyskiej, poznał także swoją późniejszą żonę Marię von Brühl. Jako kapitan sztabowy (od 2 listopada 1805) i adiutant księcia brał udział w kampanii w 1806 roku (bitwa pod Jeną i Auerstedt, kapitulacja garnizonu w Prenzlau). Po kilkumiesięcznym internowaniu we Francji dołączył w 1808 r. w Królewcu do ścisłego kręgu pruskich reformatorów skupionych wokół Steina, Scharnhorsta, Augusta Neidhardta von Gneisenau, Hermann von Boyen i Karla Wilhelma Georga von Grolmana.

Jako najbardziej zaufany współpracownik Scharnhorsta pracował - początkowo w randze „rzeczywistego kapitana” - od 21 lutego 1809 do 11 października 1810 r. w pruskim ministerstwie wojny; 19 lipca 1810 r. przeniesiono go do sztabu generalnego, a 29 sierpnia tego samego roku awansował na majora. Od 11 października 1810 r. uczył o służbie w sztabie generalnym i wojnie w Generalnej Szkole Wojennej w Berlinie oraz wprowadzał pruskiego księcia koronnego w sprawy wojskowe.

Służba w armii rosyjskiej

Po zawarciu przymierza francusko-pruskiego wiosną 1812 r. odszedł z grupą podobnie myślących oficerów (23.4.1812), aby jako „wolny Prusak” dalej walczyć przeciwko Napoleonowi w rosyjskim wojsku. Carl von Clausewitz podjął tę najważniejszą decyzję w swoim życiu, jako pruski patriota, oficer wykształcony politycznie i w głębokim poczuciu honoru politycznego, o czym świadczy treść „Bekenntnisschrift von 1812”, napisanego przez niego w lutym 1812 roku. Jako rosyjski oficer sztabu generalnego w randze podpułkownika walczył od 1812 r. pod Witebskiem, Smoleńskiem, Borodino, a jako rosyjski pełnomocnik prowadził 30 grudnia 1812 r. negocjacje z dowódcą korpusu armii pruskiej generałem Hansem Yorck, które doprowadziły do zawarcia konwencji o pruskiej neutralności w Taurogach. Podczas kampanii 1813/14 należał do rosyjsko-niemieckiego legionu dowodzonego przez austriackiego generała Ludwiga von Wallmoden.

Powrót do armii pruskiej

Jego prośba o przywrócenie do pruskiej armii nie powiodła się, ponieważ Fryderyk Wilhelm III nie zapomniał jeszcze o samodzielnym kroku z wiosny 1812 r.; dopiero 30 marca 1815 r. Clausewitz jako pułkownik został przyjęty do pruskiej służby w sztabie generalnym. 22 kwietnia 1815 r. został mianowany szefem sztabu generalnego III Korpusu Armii pod dowództwem Johanna A. von Thielmanna, a w kampanii 1815 r. kierował operacjami tego korpusu pod Ligny i Wavre. Od jesieni 1815 do wiosny 1818 r. pracował jako szef sztabu u Augusta Neidhardta von Gneisenau w Koblencji. Od 9 maja 1818 do 19 sierpnia 1830 piastował mało znaczące stanowisko dyrektora administracyjnego Generalnej Szkoły Wojennej w Berlinie, ale nie prowadził w niej wykładów. We wrześniu 1818 r. awansował na generała majora. Po tymczasowym powrocie do służby wojskowej jako inspektor II Inspekcji Artylerii we Wrocławiu (od 19 sierpnia 1830 r. ), 6 marca 1831 r. został w Poznaniu szefem sztabu generalnego pruskiej armii obserwacyjnej dowodzonej przez feldmarszałka Augusta Neidhardta von Gneisenau, a utworzonej z powodu trwającego w Polsce powstania listopadowego. Po śmieci Gneisenau spowodowanej cholerą, która dotarła do Europy wraz z rosyjskimi wojskami walczącymi w Polsce, objął dowództwo armii. Po upadku powstania i rozwiązaniu armii obserwacyjnej wrócił początkiem listopada 1831 r. do Wrocławia, gdzie nieoczekiwanie zmarł po kilku dniach również w wyniku cholery.

Początkowo został pochowany we Wrocławiu. W 1971 r. jego szczątki i jego żony przewieziono na cmentarz do jego rodzinnej miejscowości Burg. Między 1832 a 1837 r. Marie von Clausewitz opublikowała na własny koszt pisma zmarłego męża.

O wojnie


Carl von Clausewitz jest twórcą nowoczesnej teorii wojny, którą przedstawił w wydanym przez jego żonę Marie von Clausewitz dziel „O wojnie”. Ta ośmiotomowa praca, to owoc wszechstronnej refleksji, konsekwentnie zmierzającej ku życiu praktycznemu. W pracy tej przedstawia ponadczasową syntezę wyobrażeń i rzeczywistości, która „nie będzie zapomniana po dwóch lub trzech latach” – jak sam pisał. Książka ta zawiera obszerne spojrzenie na istotę wojny w jej rzeczywistości, to znaczy we wszystkich jej rodzajach i możliwych przejawach, jakie zapewniły autorowi doświadczenia epoki 1789/1815 w połączeniu ze studiami historii wojny, wiedzą wojskowo-techniczną, praktyką służby wojskowej i sztabu generalnego na przemian wojny i pokoju, rozpadu i odbudowy, z jednoczesnym zastosowaniem systematyki filozoficznej, przekazanej mu głównie przez nauki Kanta. Nie moralno–etyczna ocena wojny, lecz jej instrumentalne oddziaływanie na różnorodności życiowe jest przedmiotem jego rozważań. Wojna – „akt przemocy, aby zmusić przeciwnika do wypełnienia naszej woli” – jest środkiem polityki, który odpowiedzialny mąż stanu musi znać, aby w razie konfliktu zbrojnego podejmować właściwe decyzje.

Zdaniem Clausewitza teoria wojny nie mogła być stosowana jako konkretna instrukcja dla generałów. Chciał wskazać podstawowe zasady, które wynikały z studiowania historii i logicznego myślenia i stale wskazywał na odniesienie do rzeczywistości swoich zasad. Sądził, że kampania wojenna może być zaplanowana tylko w małym stopniu, ponieważ nieprzewidywalne czynniki lub zdarzenia sprawią, że zbyt szczegółowe planowanie stanie się bezprzedmiotowe już po kilku dniach. Zdaniem Clausewitza przywódcy wojskowi powinni być zdolni do podejmowania decyzji pod presją czasu z niekompletnymi informacjami, ponieważ uważa, że „trzy czwarte tego, na czym opierają się działania w czasie wojny”, jest zasłonięte lub wypaczone przez „mgłę wojny”.

Podstawowe koncepcje pisma „O wojnie” sięgają pobytu Clausewitza w Generalnej Szkole Wojennej i wykorzystują podstawowe myśli Scharnhorsta. Ich stopniowy rozwój znajduje wyraz w jego krytycznych studiach nad strategią i sztuką wojenną w latach 1804, 1805, 1808 i 1809, a także w wykładach, jakie wygłosił w latach 1810/11 w Generalnej Szkole Wojennej w Berlinie na temat małej wojny i wykładów wojskowych z lat 1810-12 dla pruskiego następcy tronu. Książka „O wojnie” jest pismem, które zostało napisane po cichu w latach 1816-1830 i oczywiście dotyczy tylko wielkiej wojny i jej przebiegu. Ujmując struktury wojny w interpretacji filozoficznej i spychając ją na „pole życia społecznego”, proponuje teorię wojny, która jest ponadczasowa w swych podstawach, samowystarczalna; to znaczy, że fundamentalne znaczenie tej teorii polega na tym, że uchwycił i uwypuklił istotę wojny jako takiej, poza warunkami swojej własnej epoki. Nie chce być jedynie „aktualny” w danej chwili, lecz pokazać ponadczasowe elementy wojny. Carl von Clausewitz patrzy na wojnę całościowo, od ustanowienia poszczególnych gwardii polowych aż po wielkie strategiczno-polityczno-filozoficzne konteksty bytu, bada problemy we wszystkich kierunkach, wnika w nie do głębi. Jego praca stanowi przełom w nowej strukturze świadomości, którą charakteryzuje na przykład pojęcie „historyzmu”.

Książka „O wojnie” jest napisana dla polityków i żołnierzy. Przez doświadczenia dwóch wojen światowych i zimnej wojny wyraźnie ukazuje się znaczenie natury wojny, związek polityki i wojny, jej cechy moralne, znaczenie i charakter teorii, relacja celu i środków oraz współzależność obrony i ataku. Dla Clausewitza wojna nie jest aktem odosobnionym, lecz zawsze wynika z polityki „jest kontynuacją działań politycznych połączonych z innymi środkami, i z tego wielu naszych generałów, ale także znaczna część społeczeństwa wnioskuje, że - gdy wojna dopiero się rozpoczęła - wszystkie decyzje mają charakter wojskowy. Tylko Clausewitz powiedział o wiele więcej niż to łatwe do zapamiętania zdanie. Według niego zarówno polityka, jak i wojna, są środkami do celu, lecz charakter tego celu zależy od celu politycznego”. „Dobre i liczne wojska oraz doskonały dowódca są niezawodnymi środkami do zwycięstwa, ale są one zawsze tylko środkami, to znaczy narzędziami, a dusza wojny mieszka w gabinecie, to znaczy w interesach, którymi się kieruje, i w duchu, z jakim się te interesy realizuje. Niemożliwe jest oddzielenie wojny od polityki i traktowanie według jej własnych praw. Polityka zatem rodzi i panuje nad wojną we wszystkich jej stadiach, nawet jeśli z politycznego punktu widzenia nie prowadzi się wojsk zwiadowczych ani nie ustawia straży polowej; powinna jednak, znając środki, wystrzegać się stawiania żądań wobec żołnierzy, których nie mogą spełnić. Następnie mąż stanu musi już przed zakończeniem wojny przeprowadzić ostatnie operacje wojskowe w sensie oczekiwanego i przewidzianego układu pokojowego. W ten sposób Carl von Clausewitz daje prymat kierownictwu politycznemu nad wojskowym.

Pisma (polskie wydania)


  • O wojnie : księgi I-VIII; tł. Augustyn Cichowicz, Leon Wacław Koc, Franciszek Schoener; Lublin 1995.
  • O naturze wojny; tł. Andrzej Hildebrandt; Warszawa : Biblioteka Analiz : Jirafa Roja 2014.
  • Analiza strategii w wybranych kampaniach wojennych; tł. Bernard Lipka; Oświęcim 2022.

Pisma (niemieckie wydania)

  • Bemerkungen über die reine und angewandte Strategie des Herrn von Bülow oder Kritik der darin enthaltenen Ansichten. Anonymer Artikel in der Zeitschrift Neue Bellona. 1805.
  • Der Feldzug von 1813 bis zum Waffenstillstand. 1813 (online).
  • Strategie. 1804–1809. Manuskrypt odkryto w latach 30-tych XX wieku i ukazał się w: Eberhard Kessel (wydawca): Carl von Clausewitz – Strategie aus dem Jahr 1804, mit Zusätzen von 1808 und 1809. Hamburg 1937.
  • Historische Briefe über die großen Kriegsereignisse im Oktober 1806. 1807/08, wybór w: Gerhard Förster (wydawca): Carl von Clausewitz – Ausgewählte militärische Schriften. Berlin 1981, s. 46–75.
  • Bekenntnisschrift von 1812. 1812, w: Gerhard Förster (wydawca): Carl von Clausewitz. Ausgewählte militärische Schriften. Berlin 1981, s. 140–215.
  • Nachrichten über Preußen in seiner größten Katastrophe. 1823/24, wybór w: Gerhard Förster (wydawca): Carl von Clausewitz. Ausgewählte militärische Schriften. Berlin 1981, s. 76–124.
  • Vom Kriege. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 1–3, Berlin 1832–1834 (wydane przez Marie von Clausewitz, online t.1, t.2, t.3 ).
  • Der Feldzug von 1796 in Italien. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 4, Berlin 1833 (wydane przez Marie von Clausewitz, online t.4 ).
  • Die Feldzüge von 1799 in Italien und der Schweiz. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 5–6, Berlin 1833–1834 (wydane przez Marie von Clausewitz, online t.5, t.6 ).
  • Der Feldzug von 1812 in Russland, der Feldzug von 1813 bis zum Waffenstillstand und der Feldzug von 1814 in Frankreich. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 7, Berlin 1835 (wydane przez Marie von Clausewitz, online t.7).
  • Der Feldzug von 1815 in Frankreich. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 8, Berlin 1835 (wydane przez Marie von Clausewitz, online t.8).
  • Strategische Beleuchtung mehrerer Feldzüge von Gustav Adolph, Turenne, Luxemburg und andere historische Materialien zur Strategie. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 9, Berlin 1837 (wydane przez Marie von Clausewitz, online t.9 ).
  • Strategische Beleuchtung mehrerer Feldzüge von Sobiesky, Münich, Friedrich dem Großen und dem Herzog Carl Wilhelm Ferdinand von Braunschweig und andere historische Materialien zur Strategie. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz, Bd. 10, Berlin 1837 (hrsg. von Marie von Clausewitz, online t.10).
  • Strategie aus dem Jahre 1804, mit Zusätzen von 1808 und 1809. Niederschrift des 24-jährigen Schülers von Scharnhorst, wydane przez E. Kessel. Hanseatische Verlags-Anstalt, Hamburg 1937.
  • Ausgewählte Briefe an Marie von Clausewitz und an Gneisenau. Verlag der Nation, Berlin 1953.
  • Werner Hahlweg: Schriften, Aufsätze, Studien, Briefe. Dokumente aus dem Clausewitz-, Scharnhorst- und Gneisenau-Nachlass sowie aus öffentlichen und privaten Sammlungen (= Deutsche Geschichtsquellen des 19. und 20. Jahrhunderts. Band 45). Mit einem Vorwort von Karl Dietrich Erdmann und hrsg. von der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Band 1, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1966.
  • Werner Hahlweg (wydawca): Vom Kriege. Hinterlassenes Werk des Generals Carl von Clausewitz. Vollständige Ausgabe im Urtext. 3 Teile in einem Band. Mit erneut erweitert historisch-kritischen Würdigung von Werner Hahlweg. 19. Auflage (Jubiläumsausgabe), Dümmler, Bonn 1991, ISBN 3-427-82019-X.
  • Werner Hahlweg: Verstreute kleine Schriften. Festgabe des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes zum 200. Geburtstag des Generalmajors Carl von Clausewitz (= Bibliotheca rerum militarium. 45). Zusammengestellt, bearbeitet und eingeleitet von Werner Hahlweg, Biblio-Verlag, Osnabrück 1979, ISBN 3-7648-1091-2.

Literatura


  • Dietmar Schössler: Clausewitz; tł. Andrzej Marcinek; Warszawa : "Oficyna Historii XIX i XX Wieku" 1995.
  • Beatrice Heuser: Czytając Clausewitza; wprow. i red. nauk. Roman Kuźniar; tł. i red. tekstu Piotr Budny; Warszawa : Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2008.
  • Hew Strachan: Carl von Clausewitz o wojnie : biografia; przeł. Jan Dzierzgowski; Warszawa : Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 2009.
  • Werner Hahlweg: "Clausewitz, Carl von" w: Neue Deutsche Biographie 3 (1957), s. 271-276; URL: https://www.deutsche-biographie.de/pnd11852111X.html#ndbcontent.
  • Meerheimb, von: "Clausewitz, Carl von" w: Allgemeine Deutsche Biographie 4 (1876), s. 285-296; URL: https://www.deutsche-biographie.de/pnd11852111X.html#adbcontent.

Linki


  • Carl von Clausewitz (online).