Arthur Schnitzler

Arthur Schnitzler (ur.15 maja 1862 w Wiedniu; zm. 21 października 1931 tamże) – pochodzenia żydowskiego austriacki lekarz, prozaik i dramaturg uważany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli wiedeńskiego modernizmu (niem. Wiener Moderne).

Arthur Schnitzler 1912  
Arthur Schnitzler.
Źródło: Wikimedia Commons

Genealogia

  • Ojciec: Johann (1835–1893), lekarz laryngolog;
  • Matka: Louise Markbreiter;
  • Żona: od 1903 (rozwód w 1921) Olga (1882–1970, wyz. mojżeszowe, później katolickie), aktorka, śpiewaczka, córka Rudolfa Gussmanna (1842–1921);
  • Dzieci: syn Heinrich (Henry) (1902–82, poślubił skrzypaczkę Lilly Strakosch von Feldringen, córkę właściciela cukrowni Siegfrieda Strakosch von Feldringena, 1867–1933), aktor, reżyser, w 1938 emigrował do USA, córka Lili (1909–28, popełniła samobójstwo);
  • Wnuki: Peter Arthur (ur. 1937), producent filmów dokumentalnych, Michael Georg (ur. 1944), skrzypek, dyrygent.

Życiorys

Po nauce w Gimnazjum Akademickim w Wiedniu w latach 1871–79 Arthur Schnitzler studiował medycynę na uniwersytecie w rodzinnym mieście. Podczas studiów jako ochotnik odbył roczną służbę wojskową (1882/83). Po uzyskaniu stopnia doktora medycyny był od 1885 roku asystentem i lekarzem pomocniczym w wiedeńskim szpitalu Wiener Allgemeine Krankenhaus (AKH). W 1887 roku przejął redakcję czasopisma medycznego wydawanego przez ojca, a w następnym roku został jego asystentem.

Od 1890 roku Schnitzler z przyjaciółmi Hugo von Hofmannsthalem (1874–1929), Felixem Saltenem (1869–1945) i Richardem Beer-Hofmannem (1866–1945) był jednym z czołowych przedstawicieli stowarzyszenia pisarzy Młody Wiedeń, którego miejscem spotkań była kawiarnia Café Griensteidl w centrum miasta. Ten krąg pisarski wspierał publicystycznie Hermann Bahr (1863–1934). Konflikt interesów między medycyną a literaturą Arthur Schnitzler rozwiązał dopiero po śmierci ojca i otwarciu praktyki prywatnej w 1893 roku. Do tego momentu miał za sobą kilka opublikowanych wierszy, krótkie utwory pisane prozą i jednoaktowy cykl Anatol (1892). Po ukazaniu się noweli Śmierć (Sterben, 1892) i w 1895 roku komedii Miłostka (niem. Liebelei) dokonał się przełom w karierze literackiej Schnitzlera. Po premierze komedii Miłostka w teatrze Wiener Burgtheater w 1895 roku zwrócono na niego uwagą jako na dramaturga. W następnych latach pisarz nawiązał ważne dla przebiegu i rozwoju jego kariery literackiej kontakty z duńskim krytykiem literatury Georgiem Brandesem (1842–1927) i kierownikiem berlińskiego teatru Otto Brahmem (1856–1912).

Już jako student medycyny zajmował się psychopatologią, histerią i hipnozą, z wielkim zainteresowaniem obserwował rozwój teorii psychoanalitycznej i czytał pisma Zygmunta Freuda (1856–1939), m.in. Objaśnianie marzeń sennych (Traumdeutung, 1900). W okresie świąt Bożego Narodzenia w 1900 roku ukazała się w wiedeńskim czasopiśmie Neue Freie Presse jego nowela Porucznik Gustl (Lieutenant Gustl, 1900), będąca wewnętrznym monologiem i przedstawiająca obraz ograniczonej świadomości habsburskiego oficera, co skutkowało dla autora postępowanie przed wojskowym sądem honorowym i odebraniem stopnia oficerskiego.

Po wielu związkach miłosnych i wczesnej śmierci przyjaciółki Marie Reinhard (1871–1899) rozpoczął romans z aktorką Olgą Gussmann (1882–1970), która w 1903 roku została jego żoną. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku Arthur Schnitzler wyrósł na najsławniejszego dramaturga Austrii. W szybkim tempie tworzył jednoaktówki i nowele, do kilku jego tekstów powstała muzyka (śpiewogra z 1909 roku Mężny Kasjan Oscara Strausa; z 1910 roku opera Miłostka Franza Neumanna). W 1911 roku wystawiono jednocześnie na dziewięciu niemieckich scenach tragikomedię Ziemia nieznana (Das weite Land). Jednak formujący się antysemityzm polityczny i polaryzacja austriackiej prasy na frakcję liberalną i ludowo-narodową spowodowały wzrastające ataki na pisarza. Powieść Droga do wyzwolenia (Der Weg ins Freie, 1908), która łączyła historię miłosną wiedeńskiego barona z panoramą społeczną złożoną z postaci żydowskich, została oskarżona o ukazanie semickiej dekadencji, a dramat Profesor Bernhardi (Professor Bernhardi), którego tematem była intryga przeciwko dyrektorowi szpitala, zakazano wystawiać na scenach austriackich (prapremiera w Berlinie w 1912).

Wybuch I wojny światowej zburzył jego dotychczasowy świat. W przeciwieństwie do wielu kolegów po piórze zdystansował się wobec publikacji adorujących wojnę, wycofał się z życia publicznego i dlatego został uznany za „starodawnego”. Do sukcesów okresu przedwojennego nawiązał po 1918 roku nowelą w formie wewnętrznego monologu Panna Elza (Fräulein Else, 1924), która zyskała sławę dzięki subtelnemu wczuciu się w kobiecą psychikę i w 1929 roku powstał na jej podstawie film Paula Czinnera z Elisabeth Bergner. Przedtem doszło do kilku skandali teatralnych. Wiosną 1921 roku przerwano w Berlinie i Wiedniu przedstawienia cyklu Korowód (Reigen. Zehn Dialoge, 1896/97), w Berlinie wszczęto proces przeciwko reżyserowi i aktorom z powodu wywołania publicznego zgorszenia, a autorowi zarzucono niemoralność z powodu wykorzystania stosunków seksualnych. Jego trafne aforyzmy (Buch der Spruche und Bedenken, 1927) i późne opowiadania (Oczy szeroko zamknięte [Traumnovelle], 1926); Gra o brzasku [Spiel im Morgengrauen], 1927) zyskały wprawdzie pochwały krytyków, ale agitacja nazistów skierowane były już przeciwko niemu. Jednocześnie szerzyła się po rozwodzie z żoną wieść o samobójczej śmierci córki. Cień na ostatnie lata życia dramaturga rzuciły problemy ze słuchem i poczucie samotności. Krótko przed śmiercią pisarza ukazało się wydanie noweli Ucieczka w ciemność (Flucht in die Finsternis, 1931), która traktowała o obłędzie paranoidalnym.

Od 1933 roku pisma Schnitzlera znajdowały się na „czarnej liście” nacjonalistów. Po 1945 roku nazywano go „wiedeńskim autorem”, który w noweli Anatol i postaciach „słodkich dziewcząt” stworzył melancholijne i zmysłowe prototypy, co pociągało za sobą różnorodne błędne interpretacje folklorystyczne. Na początku lat 60-tych XX wieku, po wydaniu przez wydawnictwo S. Fischer-Verlag Gesammelte Werke (Pisma zebrane), nastąpiło ponowne zainteresowanie twórczością Schnitzlera. Z punktu widzenia historii literatury przypisywano początkowo Schnitzlera do okresu „fin de siède” lub „impresjonizmu”, uprzywilejowując w ten sposób jego wczesne prace, w których diagnozował psychologiczną nieciągłość typowego dla epoki „człowieka chwili”. W latach 70-tych zwrócono uwagę na społeczno-krytyczny aspekt jego prac, odkryto także ostre spojrzenie autora na asymetryczne stosunki płciowe jego czasów, wysuwając na pierwszy plan jego „nowele kobiece”. Od lat 80-tych zaczęto zajmować się przede wszystkim poruszaną przez pisarza kwestią żydowską i antysemityzmem. W kontekście postmodernizmu oceniono ponownie także jego wątki snu, jawy i gry, historii i przypadku. W sposób złożony i niejednoznaczny Arthur Schnitzler zastanawia się nad językiem jako psychicznym systemem znaków, jako kodyfikacją pamięci, jako zawodnym środkiem komunikacji oraz skutecznym środkiem władzy. Zawartość psychologiczna i estetyczna sprawiła, że jego prace zyskały uznanie na całym świecie.

Dzieła (wybór)

  • Anatol, (1892), pol. wyd. 1899.
  • Miłostka (Liebelei, komedia, 1895).
  • W matni : dramat w 3 aktach (Freiwild), pol. wyd. 1902.
  • Porucznik Gustl (Lieutenant Gustl, 1900), pol. wyd. 1902.
  • Nowe dramaty Artura Schnitzlera (zawiera Godziny życia [Lebendige Stunden]; Kobieta ze sztyletemM/em> [Frau mit dem Dolche]; Ostatnie maski [Letzten Masken] ; Literatura [Literatur]), pol. wyd. 1903.
  • Lalki: studyum w 1 akcie (Der Puppenspieler), pol. wyd. 1904.
  • Złudzenia, pol. wyd. 1905.
  • Taniec miłości i życia, pol. wyd. 1905.
  • Kwiaty, pol. wyd. 1907.
  • Gdy się duch zamroczy : nowele, pol.wyd. 1907.
  • Śmierć : nowela, 1908.
  • Droga do wyzwolenia : powieść, pol. wyd. 1910.
  • Taniec miłości, pol. wyd. 1921.
  • Grecka tancerka, pol. wyd. 1922.
  • Przepowiednia, pol. wyd. 1924.
  • Gra o brzasku, pol. wyd. 1928.

Literatura

  • Konstanze Fliedl: "Schnitzler, Arthur", w: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 23, Duncker & Humblot, Berlin 2007, ISBN 978-3-428-11204-3, s. 335–337, online.
  • Reinhard Urbach: "Schnitzler Arthur". w: Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL). Band 10, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1994, ISBN 3-7001-2186-5, s. 407–409 (s. 407, s. 408, s. 409).
  • Heinrich Schnitzler, Christian Brandstätter, Reinhard Urbach: "Arthur Schnitzler. Sein Leben, sein Werk, seine Zeit." 1981.