Otto Dix


Otto Dix by Hugo Erfurth, c. 1933
Otto Dix, ok. 1933/34.
Źródło: Wikimedia Commons

Wilhelm Heinrich Otto Dix (ur. 2 grudnia 1891 w Untermhaus, obecnie część miasta Gera; zm. 25 lipca 1969 w Singen am Hohentwiel) – niemiecki malarz i grafik. Dzieła Dixa pozostają pod wpływem realizmu, a najbardziej znane z jego obrazów zaliczane są do nurtu „Nowa Rzeczowość” (Neue Sachlichkeit). W jego obrazach, grafikach, rysunkach i gwaszach pojawiają się sceny wojenne (Okop, Wojna), alegoryczne (Triumf śmierci) i biblijne (Ukrzyżowanie). Duże uznanie uzyskał jako portrecista.



Genealogia

  • Ojciec : Ernst Franz Dix (1862-1942), formiarz w odlewni metali;
  • Matka : Pauline Louise z domu Amann (1863-1953), szwaczka;
  • Ożenił się : w 1923 r. z Marthą Koch z domu Lindner (1895-1985);
  • Rodzeństwo : 3;
  • Dzieci : córka Nelly (ur. 1923) i 2 synowie Ursus (ur. 1927) i Jan (ur. 1928).

Życiorys

Otto Dix urodził się 2 grudnia 1891 r. w Untermhaus koło Gery w rodzinie robotniczej jako syn formierza w odlewni Ernsta Franza Dixa (1862–1942) i jego żony szwaczki Pauline Louise z domu Amann (1864–1953). Dzięki szkolnemu nauczycielowi rysunku postanowił zostać malarzem. W latach 1905–1909 uczył się w Gerze u malarza dekoracji Carla Senffa. Stypendium księcia Reuss Henryka XXVII (1858–1928) umożliwiło mu naukę malarstwa w Szkole Rzemiosła Artystycznego (Kunstgewerbeschule) w Dreźnie m.in. u Johanna Nikolausa Türka (1872–1942) i Richarda Guhra (1873–1956). Silny i oddziałujący przez dziesięciolecia wpływ na Otto Dixa wywarła lektura pism Fryderyka Nietzschego (1844–1900) Wesoła nauka (Fröhliche Wissenschaft), Zarathustra, Ludzkie, arcyludzkie (Menschliches, Allzumenschliches). Zainteresowanie to znalazło wyraz w wykonanym przez niego w 1912 r. popiersiu Fryderyka Nietzschego. Jednak Otto Dix nie rozwijał i nie wykorzystywał dalej swojego talentu rzeźbiarskiego. W tym czasie studiował także historię malarstwa i dzieła dawnych mistrzów w drezdeńskiej Galerii Starych Mistrzów (Gemäldegalerie Alte Meister). Zetknięcie z twórczością Lucasa Cranacha (1472–1553), Hansa Baldunga Griena (ok. 1484–1545) i Albrechta Dürera (1471–1528) trwale odtąd ukierunkowało jego dalszą działalność. W Dreźnie stworzył impresjonistyczne i ekspresjonistyczne prace. Przed I wojną światową w okresie drezdeńskim powstały także jego pierwsze portrety oraz pierwsze awangardowe i eksperymentalne prace z kubistycznymi i futurystycznymi formami.

Na początku I wojny światowej zgłosił się na ochotnika do wojska. Później tak tłumaczył tą decyzję: „wszystkie otchłanie życia muszę sam przeżyć, dlatego zgłosiłem się na ochotnika” oraz „ wojna była ohydną rzeczą, ale pomimo tego czymś potężnym. Tego w żadnym razie nie mogłem przegapić”. Po ukończeniu kursu artylerzysty trafił jesienią 1915 r. na front zachodni, w 1917 r. na front w Rosji, a w 1918 r. ponownie do Flandrii. W czasie wojny powstały futurystyczne rysunki i gwasze poruszające tematykę wojenną oraz kilka autoportretów (Autoportret jako żołnierz, 1914; Autoportret z hełmem artyleryjskim, 1914; Autoportret jako Mars, 1915).

Po zakończeniu wojny rozpoczął studia w Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie. Jako uczeń w klasie mistrzowskiej Otto Gussmanna (1869–1926) zajmował się modnym wówczas kolażem, formami kubistycznymi i futurystycznymi. W 1919 r. razem z Conradem Felixmüllerem (1897–1977), Lasarem Segallem (1891–1957), Otto Griebelem (1895–1972) założył Secesję Drezdeńską (Dresdner Sezession) zwaną też Grupą 1919 (Gruppe 1919). Pierwszy raz poruszył w swoich pracach Kalecy wojenni (1920), Praska ulica (1920) i Handlarz zapałkami (1920) kwestię losu ofiar straszliwych wydarzeń wojennych. Pierwsza z nich, Kalecy wojenni, wywołała w 1920 r. skandal podczas pierwszych Targów Dada (Dada-Messe) w Berlinie. W tych latach prowokacje, celowe rozdrażnianie i podniecanie irytacji stało się częścią stylu życia artysty. Jednak zafascynowanie dadaizmem szybko osłabło. Felixmüller zapoznał go z techniką litografii, której Otto Dix poświęcił się z wielką pasją. Jednocześnie powrócił do dawnej, przedwojennej tematyki, a mianowicie do portretu. Wczesnym mistrzowskim dziełem z tej dziedziny są Portrety rodziców (1921, 1924). Wkrótce stał się wziętym portrecistą oraz często realistyczne i drastyczne jego portrety zjednały mu sławę głównego artysty „Nowej Rzeczywistości” (Neue Sachlichkeit), chociaż ten szablon nie pasował do Dixa. W 1921 r. poznał także swoją przyszłą żonę Martę, która w tym czasie była żoną jego protektora dr med. Hansa Kocha, z którym miała dwoje dzieci.

Jesienią 1922 r. przeniósł się do Düsseldorfu, gdzie w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych otrzymał możliwość dalszego kształcenia u ekspresjonisty Heinricha Nauena (1880–1940) i grafika Wilhelma Herberholza (1881–1956). W 1922 r. zainteresowała się Otto Dixem prokuratora w Berlinie z powodu „rozpowszechniania pism nieobyczajnych” (przedmiotem oskarżenia był obraz Dziewczyna przed lustrem, 1921), a w 1923 r. miało miejsce podobne oskarżenie w Darmstadt z powodu obrazu Salon I (1921). Otto Dix zręcznie się bronił, w czym sekundowali mu koledzy Max Slevogt (1868–1932) i Karl Hofer (1878–1955), i w obu procesach został uniewinniony. Setki powstałych w Düsseldorfie akwarel powraca do tematu Erosa i śmierci.

W 1923 r. zaczął w tworzonych obrazach przedstawiać własne przeżycia wojenne. Obraz Okop (1923), "najokrutniejszy obraz stulecia", stał się przedmiotem wielu kontrowersji w Republice Weimarskiej. Skandal rozpoczął się gdy obraz zakupił dla muzeum Wallraf-Richartz-Museum jego dyrektor Hans Friedrich Secker (1888–1960) i pokazał go 1 grudnia 1923 r. podczas otwarcia Nowej Galerii. Jednak prześladowanie tego obrazu zaczęło się znacznie wcześniej. Już w 1923 r. były nauczyciel Otto Dixa ze Szkoły Rzemiosła Artystycznego Richard Guhr napisał zabarwioną ideologią nazistowską broszurę Die Schuld am Verfall der Künste (Wina za upadek sztuki), w której łajał ekspresjonizm, kubizm i egzotyzm, określając je „bolszewicką głupotą”, „murzyński poziom sztuki” i porównywał z produktami „domów dla obłąkanych”. Przede wszystkim kręgi prawicowe, ale także znani historycy sztuki jak Julius Meier-Graefe (1867–1935) potępiali obraz z wściekłością i uważali za obrazę czci narodowej. Pomimo tych krytyk, a może z powodu nich prezydent Pruskiej Akademii Sztuki Max Liebermann (1847–1935) zaprezentował w 1924 r. obraz w Akademii z okazji roku antywojennego. Z tego samego powodu marszand Karl Nierendorf (1889–1947) wydał pięć teczek grafik Dixa Wojna z 50 rycinami. Obraz Okop został pokazany w 1937 r. na wystawie sztuki zdegenerowanej (entartete Kunst) w Monachium pod nagłówkiem Namalowany sabotaż wojskowy. Od 1940 r. obraz uchodzi za zaginiony, a sam autor przyjmował, że został spalony przez nazistów. Celem Otto Dixa nie było wywołanie strachu i paniki, ale poprzez wiedzę o okropności wojny obudzić sprzeciw przeciw niej.

W 1925 r. Otto Dix zamieszkał w Berlinie i wziął udział w wędrownej wystawie „Nowej Rzeczywistości”. W Berlinie ugruntował swoją renomę mistrza portretu, wykonując w 1925 r. portrety tancerki Anity Berber (1899–1928), w 1926 r. poety Theodora Däublera (1876–1934), marszanda Alfreda Flechtheima (1878–1937), poety Iwar von Lücken (1874–1935) i dziennikarki Sylvii von Harden (1894–1963). Również na 1926 r. przypadły pierwsze indywidualne wystawy prac Otto Dixa w Berlinie i Monachium oraz powołanie jesienią tegoż roku na profesora do Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie. W Dreźnie stworzył tryptyki Wielkie miasto (Großstadt, 1927/28) i Wojna (Der Krieg, 1929–32). W 1930 r. został członkiem Pruskiej Akademii Sztuki.

Przejęcie władzy przez nazistów w 1933 r. spowodowało, że 6 kwietnia tego samego roku zwolniono go z Drezdeńskiej Akademii, a gdy 8 kwietnia zaprotestował przeciwko temu, komisarz Rzeszy Manfred von Killinger (1886–1944) oddalił jego protest opatrując go uwagą, że obrazy Dixa są odpowiednie, aby osłabić wolę walki i ciężko naruszyć uczucia moralne. W lecie 1933 r. Otto Dix opuścił Drezno i wraz z rodziną znalazł schronienie na zamku w Hegau, u pierwszego męża jego żony Marty. Bardzo trudne były warunki finansowe zwolnionego bez prawa do pensji profesora. Do tego dochodziły szkalowania i prześladowania ze strony brunatnych despotów, zmuszony został w 1933 r. do odejścia z Pruskiej Akademii Sztuki. 1 stycznia 1934 r. Otto Dix został członkiem „Reichskulturkammer, Fachverband: Bund Deutscher Maler und Graphiker e.V.”. Jedną z licznych osobliwości w losie Dixa w czasie trwania Trzeciej Rzeszy był fakt, że nie otrzymał zakazu wykonywania zawodu pomimo, że wydany w 1936 r. zakaz wystawiania obszedł przy pomocy Nierendorfa i wciąż mógł pokazywać swoje prace w Szwajcarii i Stanach Zjednoczonych Ameryki. W 1937 r. podczas wystawy „Entartete Kunst” w Monachium pokazano jego prace Okop, Kalecy wojenni i siedem innych, a 260 dzieł usunięto z niemieckich muzeów. Dzięki otrzymanemu przez żonę spadkowi mogli wybudować mały domek z atelier w Hemmenhofen nad jeziorem Untersee. Po ukończeniu ostatniego obrazu wojennego Flandria (1934–36) zaczął w następnych latach tworzyć obrazy o tematyce alegorycznej i biblijnej (Triumf śmierci (1934); Lot i jego córki (1939); Kuszenie św. Antoniego (1944). Po zamachu 8 listopada na Hitlera na krótko został aresztowany przez gestapo. W 1945 r. powołano go do Volkssturm (Szturm ludowy) i w kwietniu 1945 r. trafił do francuskiej niewoli. W lutym 1946 r. wrócił do domu w Hemmenhofen.

Po skończonej wojnie otrzymał propozycje profesury w Dreźnie, Berlinie Wschodnim i Düsseldorfie. Jednak jak wielu artystów po 1945 r. nie mógł przekonać się do „socjalizmu realnego i Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD). Do tego doszły przyczyny artystyczne: wybór w latach 50-tych sztuki abstrakcyjnej nie tylko w Republice Federalnej Niemiec (RFN), lecz także w NRD, doprowadził np. do tego, że obrazy Dixa w 1953 r. zostały wykluczone z wystawy w Dreźnie. Dopiero w drugiej połowie lat 50-tych zmieniła się ocena prac tego artysty w NRD, do czego przyczyniła się prawdopodobnie obszerna wystawa dzieł Dixa w Berlinie w 1957 r. i wybór na członka korespondencyjnego Akademii Sztuki w Berlinie Wschodnim w 1956 roku. Podczas regularnych, corocznych pobytów w starym atelier w Dreźnie miał możliwość poznać rzeczywistość „socjalizmu realnego”. Powołanie do Akademii Sztuk Pięknych w Düsseldorfie odrzucił. O tym, że o twórczości Otto Dixa nie zapomniano w RFN świadczy nadany mu w 1959 r. Wielki Krzyż Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec. Jednak ani to, ani inne wyróżnienia nie można porównać z sukcesami poprzedzającymi 1933 rok. Po wojnie, podobnie jak wcześniej, był poszukiwanym portrecistą. Tylko w Dreźnie w latach 1949–61 wykonał 31 portretów. W latach powojennych i późnych dziełach mistrza pojawiła się podobnie jak w okresie prześladowania znowu tematyka biblijna (m.in. Hiob>|, 1946; Pieta, 1946; Piotr z kogutem, 1957).

W 1969 r. Otto Dix doznał udaru mózgu i zmarł 25 lipca 1969 w Singen am Hohentwiel.


Dzieła (wybór)

  • Autoportret z kapeluszem (Selbstbildnis mit Hut), 1912, Museum Gunzenhauser.
  • Autoportret z goździkiem (Selbstportrait mit Nelke), 1912, Detroit Institute of Arts.
  • Wschód słońca (Sonnenaufgang), 1913, Städtische Galerie Dresden.
  • Autoportret jako żołnierz (Selbstbildnis als Soldat), 1914, Kunstmuseum Stuttgart.
  • Autoportret z hełmem artyleryjskim (Selbstbildnis mit Artillerie-Helm), 1914. Obraz wykonany na odwrotniej stronie Autoportretu jako żołnierz, Kunstmuseum Stuttgart.
  • Autoportret jako Mars (Selbstbildnis als Mars), 1915, Städtische Kunstsammlung Freital.
  • Grający w skata (Die Skatspieler), 1920, Neue Nationalgalerie Berlin.
  • Kalecy wojenni (Kriegskrüppel), 1920.
  • Praska ulica (Prager Straße), 1920.
  • Handlarz zapałkami (Der Streichholzhändler), 1920, Staatliche Museen zu Berlin.
  • Portret rodziców (Bildnis der Eltern), 1921, Kunstmuseum Basel.
  • Dziewczyna przed lustrem (Mädchen vor dem Spiegel), 1921.
  • Portret Karla Kralla (Bildnis Karl Krall), 1923, Von der Heydt-Museum, Wuppertal.
  • Portret żony Marty Dix I (Bildnis Frau Martha Dix I, 1923, Kunstmuseum Stuttgart.
  • Okop (Schützengraben), 1923,
  • Wojna (Der Krieg), 1924. Cykl 50 rycin w pięciu teczkach, m.in. w Kunsthalle Hamburg Kupferstichkabinett; Historial de la Grande Guerre, Péronne.
  • Autoportret z muzą (Selbstbildnis mit Muse), 1924, Karl Ernst Osthaus-Museum, Hagen.
  • Nelly z zabawką (Nelly mit Spielzeug), 1925, Kunstmuseum Stuttgart.
  • Martwa natura z welonem wdowim (Stillleben mit Witwenschleier), 1925, Otto-Dix-Haus Gera.
  • Rodzina artysty (Die Familie des Künstlers), 1927, Städel Museum, Frankfurt.
  • Siedem grzechów głównych (śmiertelnych) (Die sieben Todsünden), 1933, Staatliche Kunsthalle Karlsruhe.
  • Tryumf śmierci (Der Triumph des Todes), 1934, Kunstmuseum Stuttgart.
  • Święty Krzysztof (Der heilige Christophorus), 1939, Otto-Dix-Haus, Gera.
  • Kuszenie św. Antoniego (Die Versuchung des Heiligen Antonius), 1944.
  • Madonna przed drutem kolczastym i ruinami (Madonna vor Stacheldraht und Truemmern, 1945, Kirche Maria Frieden, Berlin.
  • Wielkie ukrzyżowanie (Große Kreuzigung), 1948, Hessisches Landesmuseum Darmstadt.
  • Saul i Dawid (Saul und David), 1950.
  • Wojna i pokój (Krieg und Frieden), 1960, fresk, 12 × 5 m. Sala posiedzeń w ratuszu Singen.
  • Ewangelia według Mateusza (Das Evangelium nach Matthäus), 1960, litografia.
  • Portrtet Fritza Perlsa (Portrait von Fritz Perls), 1966, Otto-Dix-Haus (Gera).

Literatura

  • Fritz Löffler: Otto Dix. Leben und Werk. Dresden 1977.
  • Rainer Beck: Otto Dix. 1891–1969. Zeit, Leben, Werk. Stadler, Konstanz 1993.
  • Eva Karcher: Otto Dix – 1891 1969 – Leben und Werk. Köln 1988.

Linki


1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Rating 0.00 (0 Votes)